یك جشنواره و هزار سودا

آمن خادمی

اشاره:

گزارشی از بیستمین جشنواره موسیقی فجر

جشنواره موسیقی فجر هم 20 ساله شد و در این مدت مراحل همگون و ناهمگونی را پشت سر گذاشت. می‌دانیم كه جشنواره با سرود و آهنگهای انقلابی آغاز شد ولی نمی‌دانیم كه رهنمونش با كدام نوع موسیقی خواهد بود. جامعه موسیقی در سالی كه گذشت، شاهد وقایع بی‌شماری بود. پنج دی‌ماه 1382 را جمعه سیاه نام نهادند. جمعه‌ای كه ارگ تاریخی بم یك‌شبه فرو ریخت و به دنبال آن زلزله‌ای عظیم‌تر و نه مخرب در عرصه راكد و بی‌رونق موسیقی پدید آمد. مرد آواز ایران با تمام ناملایمیها دوباره به صحنه آمد و یك‌تنه و صادقانه ثابت كه درد وی جدای از اندوه هم‌وطنانش نیست.
امسال هم بیستمین جشنواره بین‌المللی موسیقی فجر در حالی سپری شد كه با تغییر عرصه مدیریتی مركز موسیقی، انتظار روند بهتری از جشنواره می‌رفت؛ البته صحبت از این روند و موشكافی آن در شرایطی معقول است كه از تب و تاب جشنواره رها شویم و آنچه را در مدت كوتاه این جشن كاشتیم، در طول سال، حلاجی و بررسی كنیم.
جشنواره موسیقی فجر همچنان دوره‌های پیش آغاز شد، اما بدون حضور هنرمندان صاحب سبك و پیش‌كسوت. بعضیها این عدم حضور را استفاده از حضورهای بین‌المللی می‌دانند و بعضی هم بر هم نخوردن وجه و پرستیژ اجتماعی؛ البته عده‌ای معتقدند كه با استفاده از ره‌آوردهای سبز نیز می‌توان دل این قوم خلوت‌نشین را به دست آورد.

مشكاتیان: ما ز یاران چشم یاری داشتیم

پرویز مشكاتیان ازجمله هنرمندانی است كه تاكنون در هیچ جشنواره داخلی حضور نیافته است؛ در جشنواره سنتورنوازان بیماری چشم را بهانه كرد. حتی در نوزدهمین جشنواره موسیقی فجر كه به بهانه اهدای چند سكه می‌خواستند وی را به صحنه آورند، نیز حضور نیافت.
زمانی كه از علل نیامدنش به جشنواره فجر می‌پرسیم، می‌گوید: «ما ز یاران چشم یاری داشتیم / خود غلط بود آنچه می‌پنداشتیم. ما در 17 شهریور 1357 به خاطر كشتار مردم توسط رژیم از رادیو استعفا دادیم و كانون چاووش را تشكیل دادیم. آنجا با مردم بودیم. شعرهای وطنی را به‌صورت سرود درمی‌آوردیم و به‌طور شبانه‌روز می‌ساختیم و ماحصل كار را در اختیار مردم می‌گذاشتیم. در آن شرایط به استبداد «نه» گفتیم و برای رسیدن به آزادی، استقلال و آینده بهتر دوشادوش مردم به خیابانها رفتیم.»
وی می‌افزاید: «بعد از آن‌همه سختی واژه‌هایی در ادبیات ما پدید آمد كه برای ما تازگی داشت؛ كلمه‌هایی نامأنوس چون دیگراندیشان، خودی و ناخودی و... آنها می‌گفتند هر آنچه كه ما درست می‌پنداریم، درست و هر آنچه كه غلط بدانیم همه باید غلط بدانند.»
این تصنیف‌سرای موسیقی دستگاهی ایران وجود چنین مؤلفه‌هایی را منجر به كنار كشیدن هنرمندان می‌داند و تصریح می‌كند: «زمانی‌كه گروه چرخنده جامعه یك‌صدایی بشود، ناگزیر بعضی از سازها به بیرون چرخه پرتاب می‌شوند. پس در این شرایط اندیشمندان و كاركشته‌ها یا مهاجرت می‌كنند یا خلوت برمی‌گزینند.»
به گفته این سنتورنواز توانا، جشنواره موسیقی اگر شعوری باشد باید منجر به شناساندن انواع موسیقی به انواع موسیقیدانها و انواع لایه‌های اجتماعی شود.
وی ادامه می‌دهد: «مسئولان جشنواره باید موسیقی جاری و ساری سال گذشته را تحلیل و بازشكافی كند، نكات قوت آن را صحه بگذارند و سال آینده بر روی آن نكات مانور بیشتری دهند. همچنین موزیسین داخلی و خارجی را كنار هم قرار دهد تا از چگونگی تجربه‌های یكدیگر استفاده كنند و ارتباط فرهنگی و موسیقایی را گسترش دهند؛ به‌خصوص كار موزیسینهای داخلی را در سال گذشته ارزیابی و باعث تشویق و ترغیب آنها به كارهای متعالی‌تر شود.»
دلایل شركت نكردن مشكاتیان و هم‌طرازان وی در شرایطی مطرح می‌شود كه داریوش پیرنیاكان علت عدم حضور این هنرمندان را پرستیژ و پزی بیش نمی‌داند. او سطح كیفی و محتوایی جشنواره بیستم را خوب ارزیابی می‌كند و می‌گوید: «سطح كیفی بیستمین جشنواره موسیقی فجر با وجود دكتر همافر (رئیس مركز موسیقی) و برنامه‌ریزیهای وی خوب عمل كرده است»؛ هرچند وی هم از خالی بودن سالنهای جشنواره و نبودن بلیت در گیشه ناراضی بود و گله‌مند.

همافر: جشنواره نقطه فرجام و پایان نیست

در ابتدای این نوشته به تغییر عرصه مدیریتی مركز موسیقی اشاره كردیم و از دگرگونیهای احتمالی روند جشنواره. مهندس كاظمی رفت و محمدحسین ایمانی آمد. پست ریاست مركز موسیقی بعد فعالیتهای علی مرادخانی در بهار 1382 به محمدحسین همافر رسید. او در این مدت كوتاه سه جشنواره را عهده‌دار بوده است؛ جشنواره موسیقی بانوان (گل یاس)، جشنواره موسیقی نواحی و جشنواره بین‌المللی موسیقی فجر. حضور وی در فضا و تالارهای مختلف جشنواره چنان مشهود و ملموس بود كه در بعضی موارد مخاطبان عادی با وی سر صحبت دوستانه را باز می‌كردند.
محمدحسین همافر برگزاری جشنواره‌های مختلف و ازجمله جشنواره موسیقی را نقطه فرجام و پایان نمی‌داند و درباره خصوصیات یك جشنواره می‌گوید: «جشنواره باید برخاسته از متن آن حوزه‌ای باشد كه مربوط به آنهاست و از دل جریانهای موجود در آن عرصه و بستر نوآوری باشد. همچنین جشنواره نباید فرجام و نقطه پایان تلقی شود: چراكه استمرار حركتها و فعالیتهای فرهنگی، ارتقای فرهنگی عمومی را منجر می‌شود.»
به گفته رئیس مركز موسیقی در شرایطی كه نقطه نظرها در عرصه و ماهیت موسیقی متنوع است، برگزاری جشنواره موسیقی می‌تواند فرصتی فراخ برای ایجاد نگاه فرهنگی، گسترش و ارتقای آن باشد.»

محمدحسین ایمانی، معاون هنری وزارت ارشاد، نیز بر این عقیده است كه سمت و سوی جشنواره باید مردمی باشد، او می‌گوید: «ارتباط‌گیری بهتر و نزدیك‌تر با مردم در شكل عام و گذر از حیطه شنودگان تخصصی و رسیدن به یك فضای كاملاً ملموس برای اقشار مخاطبان عام، هدف اصلی ماست.
ایمانی می‌افزاید: موسیقی می‌تواند در زندگی مردم حضور فعال و تأثیرگذاری داشته باشد و برای این حضور باید به شكل شفاف بیان شود تا جزئی از روزمرگی مردم شود.»
وی این برداشت كه موسیقی فقط وسیله طرب است را مردود می‌داند و بیان می‌كند: «موسیقی اصیل و ملی باید حامیان شایسته‌ای در سطح كشور پیدا كند كه این امر منوط به آموزش، پژوهش و سیاستگذاریهای مشخص است.»

این بحث كه بیستمین جشنواره موسیقی فجر از نظر محتوا و فرم متفاوت برگزار می‌شود، قبل از جشنواره اعلام شد و دبیر این جشنواره با تأیید این مقوله می‌افزاید: «هر هنرمند، هنردوست و دانشجوی رشته موسیقی با دیدن جدول این تغییرات را نسبت به سال گذشته حس می‌كند؛ البته منظور این نیست كه مسئولان قبلی در فكر برگزاری جشنواره‌ای پرمحتوا نبوده‌اند. اما جشنواره امسال هر چند آرام ولی متفاوت بوده است.»
هرچند حسن ریاحی آرام بودن جشنواره بیستم را حسن می‌داند و معتقد است كه مخاطب برنامه‌ها را دوستداران موسیقی تشكیل داده‌اند، اما بسیاری از هنرمندان پر نشدن صندلیها و شلوغ نبودن اجراها را نقطه ضعف دانسته‌اند. ریاحی تصریح می‌كند: «شاید در اطلاع‌رسانی ما ضعف وجود داشته باشد كه آن را می‌پذیریم، اما برای ما این یك حسن است كه مخاطبان حرفه‌ای به جشنواره می‌آیند؛ البته تأكید می‌كنم كه در بخش پژوهشی و اجرای گروههای ایرانی روی محتوا تأكید كرده‌ایم. چراكه 15 گروه در جشنواره حضور دارند كه سرپرست هر كدام از آنها یكی از استادان به‌نام است كه این خود از پرمحتوا بودن جشنواره بیستم حكایت می‌كند.»
به گفته این آهنگساز نباید محتوا را فدای این مقوله كنیم كه عامه مردم جذب برنامه‌ها شوند. چون كه ما قصد داریم به سمتی پیش رویم كه شنوده‌های حرفه‌ای پیدا كنیم. شاید اگر موسیقی پاپ در برنامه‌ها گنجانده می‌شد، خیلیها می‌آمدند اما مسئله موسیقی پاپ به‌طور كامل هنوز حل نشده است.

ریاحی در ادامه درباره علل رقابتی نبودن جشنواره موسیقی می‌گوید: «در حال حاضر بازار موسیقی راكد است و 90 درصد تولیدات را موسیقی پاپ تشكیل می‌دهد و با وجود این بازار بلاتكلیف؛ خیلی زود است كه در این زمینه اقدامی صورت گیرد.»
دبیر جشنواره ادامه می‌دهد: «موسیقی ایرانی و كلاسیك درصد كمی از تولیدات موسیقی را تشكیل می‌دهد و موسیقی پاپ ركورد را در بازار شكسته است. این فضا باید متعادل شود تا شاید بتوانیم رقابتی سالم و با كیفیت داشته باشیم.»

كیهان كلهر در مقابل صحبتهای ریاحی هدف جشنواره موسیقی را فقط و فقط ارائه موسیقی می‌داند و بیان می‌كند: «من هیچ مخالفتی با جشنواره‌های رقابتی ندارم اما باید بدانیم كه موسیقی مثل ورزش نیست كه اول و دوم وجود داشته باشد؛ چون كه هنر و ساز زدن مقوله‌ای شخصی است و نباید موزیسینها و انواع موسیقی را با هم مقایسه كرد.» ایجاد دفتر دبیرخانه دائمی جشنواره‌ها ازجمله كارهایی است كه از بدو ورود دكتر همافر زیر نظر مجید لطیفی‌سرشت شكل گرفت كه تاكنون وجود نداشت. لطیفی‌سرشت می‌گوید: «تعریف دبیرخانه دائمی بسیار جدید است؛ از این‌رو اقدام به جمع‌آوری یك‌سری از داده‌ها شد كه متأسفانه كامل نیست چون از دوره‌های قبل داده‌های كمی بر جای مانده و شكلی جسته و گریخته دارد. اما از امسال با تعریف چنین دبیرخانه‌ای موفق شدیم داده‌های دقیقی از جشنواره موسیقی بانوان، ششمین دوره جشنواره موسیقی نواحی و به‌تبع آن جشنواره بیستم فجر به‌صورت دیداری و شنیداری ثبت و ضبط كنیم.»
دبیر اجرایی جشنواره بیستم همچون مسئولان دیگر به خاص بودن این دوره از جشنواره اشاره می‌كند و خاطرنشان می‌كند: «اولین ویژگی این دوره به بحث پژوهش موسیقی بر می‌گردد، اتفاقی كه به هیچ وجه قالب ویترینی نداشت و بر اساس عناوینی كه از قبل برای آن مطرح بود، شكل گرفت.»
وی می‌افزاید: «از ویژگیهای دیگر این دوره، وجود بخش جشنواره جشنواره‌هاست كه نگاهی به حضور برگزیدگان دوره‌های پیشین داشت و در فرهنگسرای نیاوران برگزار شد.»

لطیفی‌سرشت بهترین دستاورد این دوره از جشنواره را، آشتی متخصصان نظری با مردم و مخاطبان علاقه‌مند و حرفه‌ای می‌داند و اضافه می‌كند: «نگاه درست به اتفاقها می‌تواند برای موسیقی راهگشا باشد. برای رسیدن به شرایط ایده‌آل كه موسیقی ناب و اصیل نام دارد، توجه مسئولین و دست‌اندركاران به نقایص و راهكارها لازم است.»

پری زنگنه: موسیقی جنسیت نمی‌شناسد

جشنواره موسیقی فجر در مقایسه با جشنواره فیلم و تئاتر دیرتر آغاز شد و فعالیت رسمی بانوان در عرصه موسیقی نیز به نسبت همكاران مذكر خود بعد از 16 سال مهجوریت دوباره از سر گرفته شد. مسئولان در این چند ساله با این بخش به‌صورت كج‌دار و مریض برخورد كرده‌اند. اما متأسفانه و با وجود پیشرفتهای این قشر در جشنواره گل یاس روند این فعالیت در این دوره از جشنواره محدودتر شد؛ به‌طور مثال حذف همخوانی بانوان و حضور سه‌روزه این قشر در جشنواره می‌تواند دلیلی بر این ادعا باشد. به گفته آذر هاشمی، كارشناس فنی بخش بانوان، مسئولان و دست‌اندركاران با بخش بانوان فنی برخورد نكرده‌اند.
او می‌افزاید: «بانوان در جشنواره گل یاس قابلیتهای خود را نشان دادند و امید می‌رفت برای حضور پررنگ و ثمربخش این قشر بهتر عمل كند.»
هاشمی به نبودن شرایط كار برای تولید آثار موسیقایی زیر نظر بانوان اشاره می‌كند و تأكید می‌كند: «بهتر بود كه تالار وحدت در هشت روز جشنواره با هشت برنامه مختلف ولی پرمحتوا پر می‌شد، نه اینكه این فعالیت را به سه روز و شش برنامه نامتجانس كه رضایت هیچ مخاطبی را در بر نداشته باشد.»
این نوازنده سنتور خواستار توجه مسئولان به هنر موسیقی و به‌خصوص موسیقی بانوان شده و بیان می‌كند: «تلاش و كار در عرصه هنر موسیقی در شرایط موجود، به مؤلفه‌های مختلفی و ازجمله امید نیاز دارد؛ ولی ما هر روز شاهد كارشكنیها و تغییر رویه‌هایی هستیم كه حضور ما را كم‌رنگ و روحیه ما را از بین می‌برد.»
در ادامه بهناز ذاكری، سرپرست گروه گلبانگ، بر خلاف نظر هاشمی معتقد است كه كیفیت برنامه‌های جشنواره بیستم به نسبت سال گذشته پیشرفت قابل ملاحظه‌تری كرده است. او اظهار می‌كند: «تداركات و هماهنگیهای جشنواره امسال خیلی زودتر از موعد مقرر آغاز شد و برنامه‌ریزیهایی نظیر پر كردن فرم برای چگونگی نشستن در صحنه بر این گفته من صحه می‌گذارد.»

یكی از اشكالات عمده‌ای كه به بخش بانوان گرفته می‌شود، این است كه موسیقی بانوان پویا و فعال نیست و مخاطبان این بخش به‌صورت تفننی و برای شنیدن آهنگهای قدیمی و زنده كردن خاطره‌های گذشته به دیدن این برنامه‌ها می‌آیند. افلیا پرتو این صحبتها را رد می‌كند و ادامه می‌دهد: «خانمهایی كه كارهای ما را می‌بینند، مخاطبان جدی هستند. آنها از ما انتظار كار جدی و قوی دارند. وقتی قطعات جدید به همان كیفیت آهنگهای گذشته نیست، ترجیح می‌دهند همان كارها را بشنوند.»
پرتو با اشاره به اینكه تمام انرژیهای خود را برای بخش بانوان می‌گذارد، درباره علت تولید نكردن آثار موسیقایی توسط بانوان می‌گوید: «مگر برنامه‌هایی كه بانوان در طول سال ارائه می‌دهند، چه تعداد است؟ وقتی قطعه‌ای در طول سال دو بار شنیده می‌شود و بعد از یادها می‌رود، آهنگسازان رغبتی برای ساخت آهنگ در این بخش ندارند.»
همچنین پری زنگنه می‌گوید: «تا زمانی كه برای ارائه انواع موسیقی جنسیت افراد در نظر گرفته می‌شود، نمی‌توان به تولید آثار بدیع و خارق‌العاده، همچون گذشته، توسط بانوان امیدوار بود.»
به گفته این خواننده، بانوان باید در چنین شرایطی كه عرصه حتی برای مردان موسیقیدان تنگ است، حضور در چنین برنامه‌هایی را از دست دهند، بلكه باید با حضور پررنگ و هرچند كوتاه، فرهنگی را زنده كنند كه تمام مخاطبان به مرور زمان و دوباره بدان وابسته شوند.
خاطره پروانه از دیگر خواننده‌های قدیمی است كه از وقت بسیار كم بخش بانوان اظهار گلایه می‌كند و می‌گوید: «با توجه به اینكه فعالیت رسمی بانوان در عرصه موسیقی به جشنواره فجر محدود می‌شود، بهتر بود كه مسئولان فرصت این حضور كوتاه را افزایش می‌دادند.»
او ادامه می‌دهد: «مگر من در مدت زمان 45 دقیقه چند اثر درخواستی و یا برنامه‌ریزی‌شده را می‌توانم برای مخاطبان و علاقه‌مندان اجرا كنم؟!» در ادامه شهلا میلانی در تأیید صحبتهای پروانه می‌گوید: «شاید بیستمین جشنواره موسیقی فجر برای بخش آقایان ثمربخش و با كیفیت بود ولی متأسفانه تمام این توجهات یك‌طرفه به ضرر بخش بانوان و به‌تبع بانوان موسیقیدان به اتمام رسید.»
دلبر حكیم‌آوا از جمله هنرمندانی است كه پس از شش سال دوباره به جشنواره موسیقی فجر آمد. به گفته حكیم‌آوا در سالهای گذشته كسی از وی برای حضور در جشنواره دعوت نكرد ولی امسال بر خلاف چند سال پیش، علاوه بر فراخوان به‌صورت رسمی از او دعوت شده است. این نوازنده پیانو می‌افزاید: «اصولاً هیچ هنرمندی نباید خود را درگیر كارهای اجرایی كند؛ زیرا چنین كارهایی انرژی هنرمند را برای خلق آثار موسیقایی باارزش زایل می‌كند.»

محمد سریر: به دنبال تعریفی مشخص از موسیقی پاپ هستیم

از تغییرات جشنواره بیستم می‌توان به برگزاری جلسه‌های پژوهشی موسیقی پاپ اشاره كرد. موسیقی پاپ به دلیل گرایش وافر مردم، همیشه از سوی منتقدان مورد بحث، نقد و تبادل نظر قرار گرفته است. محمد سریر، سرپرست جلسه‌های پژوهشی موسیقی پاپ، درباره لزوم برگزاری این همایش می‌گوید: «اصولاً انواع دیگر موسیقی دارای مطالب، سمینار و تعاریف ارائه‌شده بسیار زیاد و مشتركی است كه جامعیت آن پذیرفته شده و كلیت آن مورد شناسایی قرار گرفته است. اما در این حوزه خاص، بحث اصلی كه وجود دارد ناشناخته ماندن كلیت موسیقی پاپ است.»
این آهنگساز تصریح می‌كند: «تعاریف مختلفی درباره موسیقی پاپ وجود دارد و بحث در موردی كه تعریف مشخصی ندارد بی‌مورد است. بنابراین ما تصمیم گرفتیم در قدم اول یك تعریف مشترك از موسیقی پاپ ارائه دهیم. پس از آن نگاهی بیندازیم به آسیب‌شناسی اینكه آیا این شاخه از موسیقی به انواع دیگر آسیبی می‌رساند یا نه؟ به كدام نوع آسیب می‌رساند و از سوی دیگر آنها چگونه به موسیقی پاپ لطمه می‌رسانند.»

رسانه ملی از جشنواره ملی حمایت نكرد

بی‌شك هیچ برنامه‌ای بدون اطلاع‌رسانی و تبلیغات قادر به پیشبرد اهداف خود نخواهد بود؛ در این شرایط استفاده از قدرت ؟؟؟ جمعی و به‌خصوص رادیو و تلویزیون می‌تواند كمك قابل توجهی به توسعه اهداف جشنواره موسیقی فجر كند؛ البته اگر هدف و برنامه‌ریزی باشد.
به گفته عبدالحسین مختاباد، رسانه‌هایی چون رادیو و تلویزیون در طول برگزاری جشنواره موسیقی فجر فقط و فقط به انعكاس چند خبر كوتاه اكتفا كرده است و در مقایسه با پوشش دادن خبرها و چالشهای جشنواره فیلم و تئاتر اصلاً خوب عمل نكرده است. این خواننده یكی از علل اصلی استقبال كم مخاطبان از جشنواره موسیقی فجر را عدم پشتیبانی صدا و سیما از جشنواره می‌داند و می‌افزاید: «حدود 70 درصد از بار برنامه‌های تلویزیون بر دوش هنر موسیقی است ولی این رسانه درباره موضع‌گیریهای خود نسبت به این هنر، هنوز به دیدگاههای نو و دقیق دست نیافته است؛ زیرا اگر به چنین مرحله‌ای رسیده بود، اكنون شاهد وجود یك شبكه خاص موسیقی بودیم.»
همچنین به گفته محمدعلی كیانی‌نژاد، نبود حمایت رسانه‌ای از طریق رسانه ملی، از ضعفهای عمده‌ای است كه نه به نفع هنر موسیقی و مخاطبان و نه آینده نسل جوان جامعه.
سرپرست اركستر جوانان می‌افزاید: «نداشتن تعامل و تبادل نظر مدیران اجرایی جشنواره با جامعه موسیقی یكی دیگر از ضعفهایی است كه با یك‌بار تلفن زدن در طول سال حاصل نمی‌شود.»
كیانی‌نژاد خواستار حمایت از هنرمندان موسیقی نواحی شد و خاطرنشان كرد: «این هنرمندان جزو افتخارات ملی ما هستند. چون ما در برابر موسیقی غربی فقط با این نوع موسیقی می‌توانیم ریشه فرهنگی و هویت خود نمایان كنیم.»
وی پیشنهاد كرد: «مدیران وزارت فرهنگ و ارشاد می‌توانند تمهیداتی را بیندیشند و برای آموزش موسیقی نواحی در منطقه‌های بومی امكاناتی را فراهم كنند تا این نوع موسیقی به دست فراموشی سپرده نشود.»
این نوازنده نی، سطح كیفی جشنواره بیستم را در مقایسه با دوره پیش، ضعیف ارزیابی كرده و علل حضور خود را در جشنواره چنین تشریح می‌كند: «شركت من برای حمایت از جوانهایی كه به واسطه این جشنواره به لحاظ مادی و حرفه‌ای می‌توانند به نقطه‌ای تازه دست پیدا كنند.»

موسوی‌زاده: مركز موسیقی جناحی برخورد می‌كند

یكی از انتقادات عمده هنرمندان نسبت به جشنواره موسیقی فجر، در نظر نگرفته تداركات و شرایط ویژه‌ای نظیر اجرای ویژه برای هنرمندان، استفاده از تخفیفهای ویژه، در نظر گرفتن سهمیه‌های بلیط و... است. هوشنگ ظریف ضمن بیان این مطلب می‌گوید: «وجود برنامه‌ریزیهای دقیق و تلاش برای نهادینه شدن هنر موسیقی اصیل می‌تواند، روزنه‌ای برای رشد و خلاقیت نسل جوان فراهم كند.»
رضا موسوی‌زاده، سرپرست گروه فاخته، با تأیید صحبتهای هوشنگ ظریف می‌گوید: «مدیران جدید جشنواره باید از تجارب جشنواره‌های پیشین و هنرمندانی كه در این جشنواره حضور دائم دارند، استفاده كنند.»
وی از جناحی برخورد كردن مركز موسیقی در رابطه با گروهها انتقاد می‌كند و می‌افزاید: «مركز موسیقی با تشكیل كمیته فنی و نظارت در طول سال می‌تواند از گروههای مستحق دعوت كند تا برنامه‌های كیفی‌تری را به مخاطبان ارائه دهند.»
بیشتر هنرمندان از اطلاع‌رسانی ضعیف در طول برگزاری جشنواره صحبت كرده‌اند، در صورتی كه به گفته مدیر روابط عمومی مركز موسیقی، آمار بالای 50 خبر منعكس‌شده در مطبوعات مختلف را نمی‌توان مبنی بر اطلاع‌رسانی ضعیف دانست.
شاهین فرهت درباره وضعیت اطلاع‌رسانی جشنواره می‌گوید: «اطلاع‌رسانی در شهر تهران كه بیش از 10 میلیون نفر جمعیت دارد، در طول یك روز و به سرعت جواب نمی‌دهد. برنامه‌ها و نحوه اطلاع‌رسانی و تبلیغات باید برای تمام مردم از پنج، شش ماه پیش آغاز شود، اما متأسفانه شاهدیم كه یك روز مانده به جشنواره، جدول برنامه هنوز به انسجام لازم دست نیافته است. نبود این هماهنگی و انسجام خود ضربات جبران‌ناپذیری بر پیكره هنر موسیقی و به‌طبع جشنواره مربوط به آن وارد می‌كند.»
خالق سمفونی دماوند،‌ جنبه پژوهشی و آموزشی جشنواره بیستم را خوب ارزیابی می‌كند و ادامه می‌دهد: «امید می‌رود با درایت بیشتر مسئولان هنر موسیقی، این رشد دوچندان شود.»
در ادامه فرهنگ شریف می‌گوید: «در نظر گرفتن بلیتهای خاص برای میهمانان خاص و نیامدن این قشر، نه‌تنها رشد كیفی جشنواره را مختل می‌كند، بلكه منجر به دلسردی هنرمندانی می‌شود كه از استقبال گرم و در كنار مردم بودن، خرسند و دلگرم می‌شوند.» در ادامه جهانشاه صارمی، سرپرست گروه نهضت، جشنواره را محلی مناسب برای ارزشیابی و شناسایی گروههای جدی و هنری می‌داند و می‌گوید: «در همه‌جای دنیا، دولت از گروههایی كه مبادرت به ارائه موسیقی جدی و هنری دارند، حمایت و پشتیبانی می‌كند؛ به‌تبع جشنواره فجر هم می‌تواند چنین اهداف بلند و ارزشمندی را دنبال كند.»
صارمی می‌افزاید: «جشنواره باید به گونه‌ای ادامه رویه دهد كه گروههای جدی شناسایی و تمام امكانات برای رشد و تداوم كار آنها مهیا شود. اما متأسفانه شاهدیم كه ارتباطها بعد از اختتامیه جشنواره تا سال دیگر قطع می‌شود.»

صارمی: آیا همه مردم مبتذل هستند یا محكوم به ابتذال؟

این نوازنده تار جشنواره موسیقی فجر را جدا از سیاستگذاریهای جاری دولت نسبت به موسیقی ندانسته تصریح می‌كند: «تا زمانی كه جایگاه هنر موسیقی در بلاتكلیفی به سر می‌برد و موسیقی جدی و هنری به‌عنوان پدیده‌ای فرهنگی، والا و ارزشمند شناخته نشود، به پیشرفت و رشد چهره‌های خلاق نمی‌توان دل بست. وی درباره وظیفه رسانه‌های جمعی و به‌خصوص رادیو و تلویزیون گفت: «نمایش موسیقی زنده در كشوری با دیرینه فرهنگی، هنوز از ارگانهای رسمی نظیر تلویزیون سانسور می‌شود. در رسانه رادیو و تلویزیون جایی برای ارائه موسیقی جدی و هنر و پخش آثار كلاسیك موسیقی ایران، گذشته و معاصر، در نظر گرفته نشده است.»
صارمی ادامه می‌دهد: «مگرنه این است كه رادیو و تلویزیون برای همه اقشار و برای رشد و اعتلای فرهنگ مردم است؟ آیا همه مردم مبتذل هستند و یا محكوم به ابتذالند كه مرتب باید چیزهایی را ببینند و بشوند كه هیچ‌گونه بار فرهنگی و هنری ندارد.»
سرپرست گروه نهضت مشكلات گروههای موسیقی را بی‌شعار ارزیابی می‌كند و می‌افزاید: «در حال حاضر به دلیل وجود مشكلاتی نظیر نداشتن محل تمرین، سختی مسیر كسب، مجوز شعر و اجرا و... كمتر كسی به دنبال تشكیل گروه می‌رود و آنهایی كه چنین كاری را انجام می‌دهند، بعد از دو، سه سال از هم پاشیده می‌شوند و آنهایی كه پابرجا مانده‌اند موارد نادر و استثنایی‌اند.»
این مدرس موسیقی كه امسال برای هشتمین بار در جشنواره موسیقی فجر شركت می‌كند، درباره هدف از حضور خود در جشنواره خاطرنشان می‌كند: «هدف من و گروه از این اجرا، جامه عمل پوشاندن به اعتقاداتی است كه نسبت به هنر موسیقی دارم. همچنین تأثیرات فرهنگی كه یك اجرای هنری و جدی می‌تواند برای اعضای گروهم و كسانی كه احتمالاً در آینده قابلیت دارند كه به‌عنوان موزیسین مطرح شوند.»
وی ادامه می‌دهد، «ما مخاطبان خاص خود را در جشنواره داریم؛ البته شركت طیف وسیعی از اقشار مختلف مردم برای دیدن كنسرتهای جشنواره از یك‌سو و تمایل من برای ارتباط با آنان از سوی دیگر انگیزه‌های اصلی من است. به‌علاوه تأثیرگذاری اعضای گروه به‌علت جوان بودن سن آنها و بررسی نوجوانان، جوانان و جذب آنان به‌سوی موسیقی ایرانی از علل دیگر تمایل من برای شركت در جشنواره است.»

به گفته كیوان ساكت، گروههای داخلی شركت‌كننده در جشنواره موسیقی در مقایسه با گروههای خارجی به حمایت بیشتری نیاز دارند.
او ادامه می‌دهد: «حضور این گروهها برای تعامل و تبادل فرهنگی است. اما جشنواره باید شرایطی را فراهم كند تا گروههای داخلی كه سابقه كمتری دارند فرصت حضور و آشنایی با دیگر گروهها را داشته باشند.»
همچنین سامان احتشامی می‌گوید: «اگر اسامی گروههایی كه در جشنواره حضور دارند، یك‌ماه زودتر اعلام شود، بالطبع نحوه ارائه كار و آگاهی دادن به مخاطبان سریع‌تر و درنتیجه كیفیت اجرایی كار نیز بهتر خواهد شد.»
این نوازنده پیانو می‌افزاید: «هنرمندان در تمام سال می‌توانند برنامه‌های مختلف ماهیانه، فصلی و... برگزار كنند؛ بنابراین مسئولان و نهادهای اجرایی با تلاش و دعوت از همه گروهها می‌توانند به رشد هنر موسیقی و نهادینه شدن آن در جامعه كمك شایانی كنند.»
صحبتهای آخر این گزارش را با پیشنهادهای بهروز وحیدی آذر، سرپرست اركستر مجلسی جوانان، به پایان می‌بریم. او معتقد است كه باید تفاوتی بین هنر موسیقی و صنعت موسیقی قائل شد و جشنواره را هنرمندان موسیقی برگزار كنند نه شاغلین به موسیقی كه تنها هدفشان كسب درآمدهای مالی از طریق موسیقی و نه تعالی این هنر.
سطرهای پایانی نوشته خود را در شرایطی به انتها می‌رسانم كه نمی‌توانم آینده هنر مهجورمانده موسیقی را ولو در كوتاه‌مدت پیش‌بینی كنم. خرداد 1384 نزدیك و به‌طور یقین اتفاقات زیادی در راه است كه ما را از پیش‌بینیهای احتمالی بر حذر می‌دارد.