گزارشی از دومین جشنواره موسیقی بومی مناطق و نواحی ایران

آزاده شهمیرنوری

اشاره:

بهمن ماه به مناسبت سالگرد روزهاي پيروزي انقلاب اسلامي برنامه‌هاي متعددي براي بزرگداشت آن روزها برگزار مي‌شود دومين جشنواره موسيقي بومي زنان مناطق و نواحي ايران هم سال گذشته در همين زمان برگزار شد. اگرچه به نظر مي‌آمد به واسطه ازدحام جشنواره‌ها و برنامه‌هاي متعدد و مكان اجراي اين برنامه كه از تالار انديشه حوزه هنري به دليل تعميرات به سالن اجتماعات سازمان ميراث فرهنگي منتقل شده بود از اين جشنواره استقبال چنداني نشود، باز هم شاهد بوديم كه بسياري از علاقه‌مندان و دانشجويان موسيقي براي ديدن برنامه‌ها به آنجا مي‌آمدند.
البته دوره اول اين جشنواره كه در تالار انديشة حوزة هنري برگزار شد شكوه و نظم به‌خصوصي داشت كه در دوره دوم كمتر به چشم مي‌آمد.
اين جشنواره به همت مركزموسيقي حوزه هنري و مركز امور مشاركت زنان رياست جمهوري به دبيري هوشنگ جاويد برگزار شده است.
در هر دوره علاوه بر اجراي گروههاي موسيقي سخنراناني كه تحقيقاتي در اين زمينه داشته‌اند به ايراد سخنراني پرداختند و توضيحاتي به حاضران در جشنواره دادند.
در اين جشنواره سه روزه بيش از 76 زن از مناطق مختلف ايران به اجراي موسيقيهاي بومي منطقه خود پرداختند. خوشبختانه در ميان اين زنان نسبت به سال گذشته جوانان بيشتري ديده مي‌شود، همين مسئله نويد مي‌دهد كه حداقل بخشهايي از موسيقي زنان اين مناطق تا يك نسل ديگر هم زنده مي‌مانند.
دختران ميناب كه با چهره‌هاي نقاب زده و كوزه‌هايي در بقل برنامه اجرا كردند همه جوان و كم سن و سال بودند و يا گروه را‌ميان كه يكي دو دختر جوان با مادرانشان آمده بودند تا آوازهاي عروسي، حنابندان و كار را بخوانند. شايد اين مناطق از خوشبخت‌ترين منطقه‌هاي ايران باشند كه مي‌توانند آوازهاي خود را حداقل يا چند دهه ديگر هم بشنوند.
در جشنواره دوم موسيقي بومي زنان زناني حضور داشتند كه از آخرين حلقه‌هاي اتصال موسيقي مادرانشان با نسلهاي آينده هستند. گل‌نبات بخشي كه چهل سال بيشتر ندارد و از اهالي ساكن بجنورد است، تنها زني است كه ترانه‌ها و موسيقي منطقه خود را با چنان زيبايي و مهارتي اجرا مي‌كند و لقب بخشي را از آن خود كرده است.او هنگام دوتار زدن شما را ياد كرمانجهايي كه تا به‌حال در جشنواره‌هاي مختلف ديده‌ايد مي‌اندازد. گل‌نبات براي اولين‌بار در جشنواره‌هاي موسيقي حضور پيدا كرد و بايد اعتراف كنيم تسلط اجرايش و زيبايي آوازهايش به اندازه‌اي بود كه سالن در سكوت او را نظاره مي‌كرد.
او از شاگردان برات محمد مقيمي است و از او شيوه‌هاي آوازي و تكنيكهاي نوازندگي دوتار را به خوبي آموخته است طوري كه استادان موسيقي شمال خراسان به او لقب بخشي عطا كرده‌اند. گل نبات تنها زن بخشي ايران است.
متاسفانه پيش از اينكه او را بشناسند و براي جشنواره‌هاي داخلي دعوت كنند به جشنواره‌هاي خارجي راه يافته است. سال گذشته در جشنواره فرهنگهاي بومي فرانسه حضور داشت و مورد تقدير قرار گرفت. با وجودي كه پژوهشگران موسيقي نواحي تلاشهاي زيادي مي‌كنند تا موسيقي مناطق مختلف را بررسي كنند و تمام هنرمندان آن منطقه را شناسايي كنند هنوز هم چهره‌هاي ناشناخته زيادي در گوشه و كنار ايران حضور دارند كه شايد هرگز فرصتي دست ندهد تا صدايشان را بشنويم.
هنرمند ديگري كه اجراي قابل تحسين او با دست‌زدنهاي حاضران در سالن و تشويق او همراه بود زهرا سليمي از تبريز بود. او آوازهاي آذري كه مشابهش را بارها از زبان مردان آذري شنيده بوديم به زيبايي اجرا مي‌كرد. تحريرهاي به‌خصوص آواز آذري و صدايي كه از ته حنجره بيرون مي‌آمد تأثير سحرانگيزي داشت.
او لالاييهاي آذري را اجرا كرد. در حالي كه دستانش طوري تكان مي‌خورد، انگار كودكي در آغوش دارد. لالايي‌هايي كه از زندگي مادر، شاديها و غمهايش مي‌گويد. او كودكش را نزديك‌ترين همدم و مونس خود مي‌داند و از زندگي‌اش مي‌گويد.
دو دختر جوان از علي‌آباد كتول و تالش امسال آوازهاي چوپاني اجرا كردند. تصور عمومي بر اين است كه چوپانها هميشه پسربچه‌هايي‌اند كه ني يا ني‌لبكي در دهان مي‌گذارند و براي گوسفندانشان ني مي‌زنند. گاهي هم آوازهاي سوزناك و زيبايي دربارة دوري از يار و ديار مي‌خوانند.
اما در اين جشنواره شاهد دو نوع متفاوت از آوازهاي چوپاني زنان بوديم. دختران جوان اين آوازها را از مادرانشان آموخته‌اند. آنها نسل به نسل آوازها را زمزمه كردند و در تنهايي كوه و كمر خوانده‌اند.
راميان، چهارمحال بختياري، خوزستان، دزفول، اهواز، بلوچستان، بادرود، شمال خراسان، ياسوج، ميناب، بوشهر، زنان قوم ارمن، تالش، كرمان، علي‌آباد‌كتول، گيلان و كاشان هركدام نمايندگاني در اين جشنواره داشتند و نغمه‌هايي از خود اجرا كردند. چند سالي بيشتر نيست كه در موسيقي محلي ايران به موسيقي زنان هم توجه مي‌شود و تصميم گرفته شده اين موسيقيها ثبت شود. اميدواريم اين كار ادامه پيدا كند و تداوم داشته باشد. موسيقي زنان نواحي ايران هنوز جايگاه خود را پيدا نكرده است.
در اينجا دو متن موجود ويژه‌نامه در قطع خشتي كه به چاپ رسيده است را مي‌آوريم:

صفير رب‍ّنا

فيض حق چنين شد كه باز، گوش‌ جان را شنواي بانگ مادران و خواهران و دخترانمان كنيم، ايزد پاك را سپاس كه دومين جشنوارة موسيقي بومي زنان مناطق و نواحي ايران برپا گرديد و در بهار بهمن 1383ه .ش درخت تنومند و كهن‌سال نغمات آئيني برگرفته از سنن باورهاي ديرين زنان ايراني بار ديگر به شكوفه نشست. زنان روستانشين، شهرستان مقيم و ايلياتيِ ايران اسلامي هنوز در وجودشان ميوة افتادگي و تواضع موج مي‌زند، اينان شقايق‌زاد‌گان لاله‌پرورند در دشت و كوه و دامنه‌ها و جنگلها و حاشية درياها. آوازشان گ‍ُل‌ِ تشبيه دارد در باغستانِ اشارت، بتهاي معابد اندوه در قفس سينه‌شان منتظر شكستن و قناري در قناري ترنم زندگي مشقت‌بار و ناخوش روزگاري سر مي‌دهند. هر بيتي كه مي‌خوانند صفير رب‍ّنا در خود دارد، با حقيقت به سور مي‌نشينند و با تارهاي دلشان تنبور مي‌زنند، اينان بر اسب عصيان قرن سوار نيستند، شعرهايي كه تقديرهاي‌ِ اَلَكي و زَج‍ّه‌هاي عاشقيِ سُب‍ُك را بي‌پروا و نامأنوس مي‌كنند نمي‌خوانند.
هنگامي كه اينان در بركة آئينه مي‌خوانند، در سينه‌ها آينه مي‌كارند، رويِ هر پردة آواز زنان مناطق و نواحي ايران، سيمرغي نقش دارد.
آوازهايِ اينان اعتراضي به حقوق از‌دست‌‌رفتة سايه‌هاست،‌ عريضه‌اي پر از خشم است در تأسف خوردنِ‌ برگهايي كه بر باد رفته‌اند، برگهايِ بخشي از تاريخ شفاهي و فرهنگ و هنر مردم ايران‌زمين كه در موسيقيِ‌ ويژة زنان نهفته است. هنگامي كه در اين قرن روي برتافته از حقيقت مي‌خوانند، به‌گونه‌اي ويژه مي‌خواهند به ما بفهمانند كه رنگ شفق ارغواني است و ييلاقِ عالم بالا پر از درختانِ جواني و طراوت، شعر اشراقيِ بهار در ترانه‌هايي كه مي‌خوانند جريان دارد، ا‍َ‌لا يا ايها الساقي نمي‌خوانند، اَلالالا گل گندم مي‌خوانند. خدا در عمق بركه‌هايِ بداهه‌هايشان آب و رنگي شگفت دارد و اينان موج در موج از لابه‌لايِ لامكان، آن شگفتيها را بيرون مي‌كشند و به پاكي نشان مي‌دهند.
موسيقيِ بومي زنان مناطق و نواحيِ ايران حيرتِ خانة ژرف، شگرف و سِتَرگي است. آوازهايِ نهفته در اين حيرت‌خانه به پروانه‌هايي مي‌مانند كه پرِشان حاجب آنها است، نغمگي اين موسيقي سوزِ سينه‌هاست از ورايِ آئينه‌ها، انگار اينان تصوير‌بانانِ يك درخشش غيرت‌اند و يا بوستاني غريب در واديِ حيرت. به هر سان اين نغمات، حكايت دشت نياز است وگِلِه‌اي بر نازِ يار، گ‍ُلِ خون است در ب‍ُغض بلبل و همه برگرفته از محرابِ‌ تخي‍ّل و چه زيبا مي‌خوانند و بر لوح دل ما با نغمه‌هاشان كتيبه مي‌نويسند: يكي سوز غمِ بلبل نويسد يكي صد آيه از يك گل نويسد
چه فيض بزرگي كه دگرباره زنان به تماشا و شنيدن آواها و نواهاي خواهران و مادران خود در ديگر نقاط كشور مي‌نشينند و شاهد مي‌شوند نقش ماهور را در خوشه‌هاي نور، و چه رنگي دارد اين آوازهايي كه مي‌آيند از دورهايِ‌ دور كه ما را مي‌خوانند!گوشهاتان شنواتر باد.

هوشنگ جاويد


نقش و مقام مادران

حكماي مشرق زمين معتقد بودند كه زن، نقطة مركزي دايرة هستي است و اصولاً جهان و هرچه در آن است، از كيفيتي زنانه و در نهايت مادرانه، نشئت مي‌گيرد. برهمين قياس است كه در مذاهب رسمي، به ويژه در اديان ابراهيمي كه شريعت مقدس حضرت خاتم‌النبيين محمد(ص) از آن است، نقش و مقام مادران اين همه برجسته است. در تاريخ اسلام، نام شريعت خديجه(س) و فاطمه(س) و زينب(س) از نام مردان بزرگي كه همراه آنها زيسته‌اند، كمتر نيامده، و اين افتخارِ بزرگ را توصيف همين بس است كه دنبالة نسل پيامبر بزرگ ما از دخترش بود. از حضرت فاطمه(س) كه د‌ُخت رسالت، همسر امامت و مادر زعامت شيعيان در سراسر تاريخ است، از وجود مقدسي كه آية آسماني «اِن شانئك هو الابتر» در حرمت‌گذاري به ايشان نازل شده است.
ما در فرهنگمان با چنين باورها و چنين شخصيتهاي عظيم‌الشأني سروكار داريم. بنابراين، تصوير ما از زن، به مقدسات تكيه دارد، نه به تصاويري كه بعضي آثار ادبي منحط يا فيلمهاي مخرب سينمايي و تلويزيوني از زن ترسيم مي‌كنند و برخاسته از فرهنگ ابزار انگار و كالانگر‌ِ غربيهاست. هنوز ما به اصالتها و قدوسيت فرهنگمان، به‌ويژه در ارتباط با مقولة زنان وفاداريم. اما در فرهنگ مسيحي غرب امروز و در فرهنگ يهودي‌زدة غرب امروز، اثري از قداست تصوير زن و مادر ديده نمي‌شود. گويي حضرت مريم(س) و حضرت آسيه(س) را به فراموش‌خانة تاريخ سپرده‌اند. آري، باور ما اين است كه به قول امام راحل (قدس‌سره) رهبر فقيدمان بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران، «از دامن زن است كه مرد به معراج مي‌رود» و از همين وجه است كه مرحوم پروين اعتصامي شاعرة مهذ‌‌ّب و گران‌قدر معاصرمان فرمود:

«به هيچ مبحث و ديباچه‌اي، قضا ننوشت
براي مرد، كمال و براي زن، نقصان»

چقدر باعث خوش‌وقتي است كه مي‌بينيم مراكز فرهنگي و هنري ما دست‌اندركار هستند تا مقام و شأن‌ِ معنوي‌ِ زنان كشور را يادآوري كنند و با اين تذكار مداوم، باورهاي اعتقادي ما را تقويت و تحكيم كنند. موسيقي اصيل نواحي ما كه بخشي مهم از ميراث فرهنگي ماست، هم‌اكنون و در اين جشنواره، در خدمت همين هدف مقدس قرار گرفته است. يعني تحكيم و تقويت مباني اعتقادي. مايل هستم از ديدگاه كارشناسي عرض كنم: موسيقي در ايران، هميشه با نشانه‌هايي مردسالارانه معرفي شده و برخي افراد، اين موسيقي را «هنر مذكر» مي‌نامند و در آن از وجود زنان، نشاني نمي‌بينيد. علت اين است كه صحنه‌هاي اجرا و آثار ضبط‌شده، مشحون از صداي ساز و آواز مردان است و براي زنان، به‌دليل حياي فطري‌ِ مشرق‌زميني و نيز به خاطر بسياري از محظورات، امكان اين فراهم نبوده است كه ثابت كنند سرمنشأ اين نغمه‌هاي جان‌پرور، آنان بوده‌اند و با صداي لالاييهاي آنها بوده كه نخستين نغمه‌هاي موسيقي در جان فرزندانشان نشسته است. اين جشنواره عرض ادب و تعظيمي است به مقام زنان هنرمند و مؤمن سراسر ام‌القرأ شيعيان جهان، اميدوارم بشنويد و ببينيد و با ما در اين مسير هم‌‌داستان شويد.

رضا مهدوي


گروه گيلان

1ـ ليلا ميرزايي
2ـ مريم كوچك‌زاده
3ـ پانته‌آ پوربهرام
موارد اجرا:
ترانة باغ محتشم
ترانة ليلي ليلي
ترانة حيران حيرانه
ترانة‌ ز‌ِنگيه
ترانة‌ بهار‌ِ گ‍َن‍ِده‌واش

گروه تالش (دو گروه)
گروه كهن‌‌سالان

1ـ عظمت نيازمند
2ـ زينب تيمورخواه
3ـ شهربانو آب در جگر
4ـ پري سندي
5ـ صغري رحيمي
6ـ كاسمار شكوري
7ـ خانم پور جوادي

موارد اجرا:

لالايي (در دو نغمگي متفاوت)
پهلوي‌خواني‌ِ زنان تالشي
آوازهاي كار در مزرعه (د‌ِواره)
ترانة حنابندان
ترانة سليمه
ترانة مشك‌زني
ترانة حماسي‌ِ آقاجان‌بگ
بازي‌ِ دخترانة گ‍ِر‌ِم و گ‍ِر‌ِم

گروه نوجوان

8ـ فرخنده قنبرزاده
9ـ رعنا تيمورخواه
10ـ سارا عاطف
11ـ حكيمه بهارمست
12ـ زينب نظري
ل‍َبك‌نوازي‌ِ شباني

گروه زنان كهگيلويه و بوير احمد ـ‌ ياسوج

بي‌بي مهري رحيم‌نژاد

موارد اجرا:

لالايي / ترانة حوشگ‍ِل‍ِه Husgele / س‍ُرو Soru
شروه‌خواني زنانه

گروه چهار‌محال و بختياري

1ـ بي‌بي طيبه فدايي
2ـ بي‌بي لال قاسمي
3ـ‌ بي‌بي طلا يداللهي
4ـ بي‌بي جهان‌گل بزرگ‌نيا

موارد اجرا:

سرو خواني Seruxani
گاگريوه gageriveo
دوم‍ِه لالي Dumelali
بي‌همه ناز Bihamenaz
(بي‌بي ه‍ِمت‌ناز)
دوست يره‌ِ لاله Dustyayelale
يار‍ُ‌م ا‌ِي گل ا‌ِي Yaromeygoley
لالايي
ترانة مشك‌زني دودو Du- Du

گروه بلوچستان

1ـ عصمت هودياني
2ـ رحموك نصرتي
«مشهور به رحموك»

موارد اجرا:

لالو Lalu
كردي Kordi
ليكو Leku
ذهيروك Zahiruk

گروه زنان گرايلي‌ِ راميان

1ـ گل صنم رجب‌لو
2ـ زهرا باي
3ـ سميه باي
4ـ زينب رجب‌لو
5ـ خديجه صادقلو

موارد اجرا:

لالايي در دو نغمگي متفاوت
ترانه‌هاي آئين پيوند
بيدخواني Bidxani
دو بيتي‌خواني

گروه زنان كرمان
(دو گروه)

1ـ زهرا مهدي‌زاده
2ـ مينا اكبري
3ـ مهناز صادقي
4ـ پري شرفايي
5ـ‌ معصومه شرفايي
6ـ سميه چراغي‌پور

موارد اجرا:

لالايي كرمان
غريبي‌خواني
آوادون Avadun
(ترانه‌هاي آئين پيوند)
آوازهاي قالي‌بافي

گروه زنان ايلات و عشاير

1ـ مرزنشين شمال خراسان (دو گروه)
2ـ ماه بي‌بي د‌ُل‌زاده
3ـ مرال‌ِ يوسفي
4ـ بانو گل نبات عطايي
(گل‌نبات بخشي)

موارد اجرا:

آوازهاي س‍‍َه‌ري چيان
Sarichiyan (سركوهي)
آواز تاريخي رعنا
(مربوط به حادثة زلزلة بزرگ
قوچان آوازخواني‌ِ حماسي
خان‌ِ كل ميشي، هراي
ترانه‌هاي عاشقانه و آئينهاي پيوند

گروه زنان بادروداستان اصفهان

1ـ فاطمه قربي‌ِ بادي
2ـ ربابه قربي‌ِ بادي
3ـ باشي فخاري

موارد اجرا:

لالايي
آواز مشك‌زني
ترانه‌هاي آئين ‌پيوند

گروه زنان علي‌آباد كتول

1ـ فرحناز گلچين
2ـ سميرا حسين‌پور
3ـ فاطمه طاويري
4ـ سي‍ّده سكينه حسيني
5ـ سي‍ّده زهرا حسيني
6ـ‌ سي‍ّده الهام حسيني
7ـ صغرا كتولي

موارد اجرا:

لالايي
ترانه‌هاي عروسي
آواز هرايي
آواز راسته مقام
آواز كل‍ّه كش
آواز سرگريه
آواز ريز‌مقام
شمشاد‌نوازي شباني
(ني‌لبك‌نوازي)

گروه زنان كاشان ـ قمصر

رقي‍ّه نعمت‌زاده

گروه زنان هرمزگان ـ‌ ميناب

1ـ ليلا حاجبي
2ـ‌ آسيه زاهدي
3ـ‌ فاطمه صالحي
4ـ مرضيه رحيمي
5ـ‌ فائقه زارعي

موارد اجرا:

آوازها و ترانه‌هاي آئينهاي سوگ و سور

گروه زنان بوشهر

1ـ فاطمه شوشتري
2ـ صديقه بهرامي
3ـ معصومه آسيه

موارد اجرا:

آواهاي آئين سوگ و سور

گروه زنان خوزستان ـ‌ دزفول

1ـ كبري ساكيان
2ـ بتول شيرعلي سام

موارد اجرا:

آوازهاي آئينهاي شاديانه
(سور) لالايي

گروه آذربايجان ـ تبريز

زهرا سليمي

موارد اجرا:

لالاييها
ترانه‌هاي آئين پيوند
موقام‌خواني زنانه
[مقام گاتار (قتار)]

گروه زنان خوزستان ـ (زنان عرب اهواز)

1ـ سعيدة عزيزي

موارد اجرا:

آوازهاي حزن و آئين سوگ
2ـ سعاده كعبي مقتل‌خواني عربي زنانه

گروه زنان قوم ارمن ـ‌ تهران

لينا هايراپتيان

موارد اجرا:

ا‌ُر‌ُرها (لالاييها)
و آوازهاي كار و تلاش و آئين سور