هنری برای تمام فصول

آمن خادمی

اشاره:

تعريف معيارها و الگوهاي رفتاري در مملكت ما با سابقه دو مؤلفه فرهنگ يعني جهان سومي بودن و ايراني بودن به طور يقين در هيچ زمان و برهه‌اي امكان‌پذير و آسان نبوده و نيست. اما تعريف‌ناپذيرتر از اين معيارها نياز مردم در زمانهاي مختلف به معلولهاي متنوع است كه چه‌بسا اين معلولها جاي عل‍ّت را بگيرد و ساليان بي‌شمار كه تاريخ آن را مشخص مي‌كند، قومي را اندر خم كوچه‌هاي بن‌بست نگه دارد.
هنر و به طور خاص موسيقي به قول حسين دهلوي هميشه در كشور ما زير ضربه بوده است. هميشه اساتيد صاحب‌سبك و بنام از مشخص نبودن تكليف موسيقي اظهار گله‌مندي كرده‌اند؛ به‌گونه‌اي كه عليرضا مشايخي در ششمين جشن خانه موسيقي به طور علني از آقايان خواست تا تكليف موسيقي را مشخص كنند.
اين روزها با تغيير دولت جديد و به تبع آن تغيير در مديريت كلان و خرد فرهنگي سازماني، نبايد آينده هيچ عرصه‌اي را به صراحت و در اين تقدير هشت ساله پيش‌بيني كرد؛ چرا كه با اتفاقي بدين ناباوري و شگفتي بايد قبول اتفاق در حوزه‌هاي جزئي، ملموس‌تر باشد.
به هر حال و با اين مقدمه شايد مبحث تعطيلي موسيقي كه اخيرا‌ً از حالت اتفاق بيرون آمده و به سنت مبدل گشته، به عقيده كساني كه به اصل سياست معتقدند كمي خودخواهي و تعصب‌مآبانه باشد. بررسي نياز به موسيقي خود مجموعه‌اي از مؤلفه‌هاي مؤثر ذهني و رفتاري را مي‌طلبد كه در شرايط محدود شدن جشنواره‌هاي موسيقي به يك يا دو جشنواره بي‌سرانجام در سال، نبودن يك تئوري موسيقي مشخص و استاندارد براي آموزش موسيقي، ناآشنايي قشر زيادي از مردم با عناصر بسيار ساده و ابتدايي موسيقي نظير شناخت سازها، مشخص نبودن آينده هنر موسيقي نه به‌عنوان هنري كه ابزار آن را مي‌توان آزادانه در خيابان و سفر حمل و از آن استفاده ابزاري كرد، كشمكش هنرمندان بر روي دو مقوله جنجال‌برانگيز «تحول‌گرايي» و «سنت‌گرايي» در موسيقي، نامنسجم بودن ديدگاه هنرمندان و به واسطه آن از هم پاشيده شدن گروههاي موسيقي پس از چند صباحي، پخش موسيقي كاملا‌ً عامه‌پسند از رسانه ملي و ناديده انگاشتن نياز اقشار ديگر، فضاي اين عرصه را بس ناجوانمردانه مه‌آلود و سرد كرده است. حتي درباره اين فضا نيز اتفاق نظر وجود ندارد و عده‌اي از آن به‌عنوان فضاي «گل و بلبل» ياد مي‌كنند و عده‌اي ديگر آن را گرگ و ميش و سياه تعبير مي‌كنند.
حال در شرايطي كه معلولهاي ساختگي بر اصل و علت سايه افكنده است ديگر موسيقي به‌عنوان يك نياز فيزيولوژيكي چه در ماه رمضان و چه در ماههاي ديگر به چشم نمي‌آيد و هر روز قومي بر اساس زاويه ديد و دريچه ذهن تفسير به رأي مي‌كند و با آن برخوردي از جنس سليقه، نگاه تعصب‌مدارانه و خشك‌مآبانه و گاه قبيله‌اي مي‌كند.

ايرج نعيمايي:
هيچ موسيقي‌اي تعطيل نشود

ايرج نعيمايي به نفي هيچ موسيقي‌اي معتقد نيست و لازم مي‌داند موسيقيهاي مخصوص ماه رمضان بايد احيا و به موسيقيهاي روزمره و هميشگي اضافه شود. او مي‌گويد: ماه مبارك رمضان به ماه «شب‌زنده‌داري» و «مناجات» معروف است و با توجه به اين ويژگي دو نوع فعاليت موسيقايي يعني موسيقي «مناجات» و موسيقي «دعاها» در اين ماه وجود داشته است؛ موسيقي مناجات شامل موسيقي «سحرخواني»، «منقبت‌خواني» و موسيقي «دعاها» شامل موسيقي دعاهاي مخصوص اين ماه نظير «جوشن‌كبير»، «جوشن صغير» و... بوده كه همه اين مراسم موسيقايي كه ريشه در فرهنگ و سنت ما دارد فراموش شده است و بايد احيا شود و به ديگر موسيقيهاي روزمره اضافه شود.
رييس انجمن موسيقي ايران درباره علل فراموشي اين مراسم اضافه مي‌كند: گسترش فرهنگ غربي در 80 سال اخير و به قدرت رسيدن نيروهاي ارتباطي و رسانه‌اي به كمرنگ شدن و حتي نابودي بخشي از اعتقادات و سنتها منجر شده است؛ چرا كه فرهنگ غرب با ساختار تمدني «فردمداري»، «قراردادي بودن فعاليتها» و «نگاه تجاري» با زندگي مبتني بر اخلاق در تضاد است.
نعيمايي با اشاره به اينكه ماه رمضان ماه شادي و نشاط است، تصريح مي‌كند: برخلاف تصور همگان، ماه مبارك رمضان تداعي‌كننده شاديها و سرورهاست؛ چرا كه انجام اعمال نيكو و فرمانهاي پروردگار بايد با شادي صورت پذيرد. البته روزهاي 19 تا 23 همه مسلمانان دنيا، به مناسبت شهادت حضرت علي(ع) سوگوارند اما به طور كلي عيد اصلي مسلمانان در اين ماه صورت مي‌گيرد.
زنده كردن مراسم اين ماه، بدين معني است كه اين برنامه‌ها با نيازهاي فعلي جامعه منطبق شود و به اصل آنها مواردي اضافه يا حذف شود؛ البته تكنولوژي موجود اين امكان را فراهم مي‌كند كه برنامه موسيقايي فراموش‌شده به صورت و شكل مطلوب‌تري ارائه شود، اما اين مراسم بايد از نو تعريف شود كه اين امر به عهده پژوهشگران و متوليان فرهنگ است.
ايرج نعيمايي مي‌افزايد: مسئولان فرهنگي در صورت ادعاي فرهنگ ديني و ملي، بايد هر چه زودتر اين مراسم اعتقادي و مذهبي را احيا كنند و در غير اين صورت نه تنها نسل فعلي با اين مراسم آشنايي پيدا نمي‌كند، بلكه اين ناآگاهي، به بي‌هويتي نسلهاي بعدي منجر خواهد شد.

هوشنگ جاويد:
براي موضوعات سياسي موسيقي داريم براي رمضان نه

ضرورت وجود و پخش موسيقي ويژه سحر و افطار از طريق رسانه ملي كاملا‌ً احساس مي‌شود؛ در صورتي كه در مقابل نبود اين موسيقي ضروري، در ديگر قسمتهاي نه چندان ضروري چون موضوعات سياسي راديو و تلويزيون موسيقي وجود دارد. هوشنگ جاويد از جمله پژوهشگراني است كه سرفصل سخن خود را با اين مطلب آغاز مي‌كند.
وي ادامه مي‌دهد: هنر موسيقي به دليل جنبه‌هاي متافيزيكي مي‌تواند بندگان را در اين ماه مبارك به معنويت نزديك كند، اما متأسفانه تاكنون هيچ موسيقي مخصوص سحر و افطار در رسانه ملي ساخته نشده است؛ در‌صورتي‌كه براي موضوعات نه‌چندان واجب و ضروري چون موضوعات سياسي در اين رسانه، اثر و قطعه ساخته شده است.
اين پژوهشگر موسيقي به وجود موسيقي ويژه ماه رمضان در 50 سال پيش اشاره مي‌كند و مي‌افزايد: ما در 50 سال گذشته موسيقي مخصوص اين ماه چون «صلوات‌خواني»، «ذكرخواني»، «بسم‌الله‌خواني»، «منقبت‌خواني» و ... داشته‌ايم كه همه آنها به دليل يك جريان ناخواسته در قرن اخير نابود شده است و ضرورت احياي آنها كاملا‌ً احساس مي‌شود، اما مسئولان به دليل نشناختن اين هنرها و واهمه و ترس به علت ناآگاهي به احياي درست و كامل اين هنرها اقدام نمي‌كنند. البته از حق هم نبايد گذشت، مركز موسيقي حوزه هنري سال گذشته بودجه‌اي پژوهشي در اختيار ما گذاشت و نسخه‌ها و مطالب موسيقي رمضان در ايران براي اولين‌بار در قالب يك جلد كتاب و لوح فشرده توليد و عرضه شد.
هوشنگ جاويد خواستار مي‌شود تا همان‌گونه كه براي عرصه‌هاي ديگر چون كتاب، سينما و... بودجه‌هايي اختصاص مي‌يابد، بايد براي «موسيقي مذهبي» كه در حيطه فراموشي به سر مي‌برد، نيز، تصميمات جدي گرفته شود.

فريدون شهبازيان:
موسيقي مي‌تواند در تمام ماههاي سال اجرا شود

شهبازيان حتي يك پله از نعيمايي بالاتر مي‌رود و مي‌گويد: در صورت وجود اطلاعات درست و تخصصي و نگاه كاربردي مسئولان به هنر موسيقي، مي‌توان در تمام ماههاي سال و حتي ماه محرم به اجراي برنامه‌هاي موسيقايي پرداخت.
وي مي‌افزايد: متأسفانه هنر موسيقي به علت قضاوت يك قشر بي‌تخصص به بيراهه كشيده شده است، اما در صورت وجود اطلاعات درست و تخصصي، از اين هنر مؤثر و با نگاه كاربردي، مي‌توان در تمام ماههاي سال و حتي ماه محرم برنامه‌هاي مختلف موسيقايي داشت. حال ماه مبارك رمضان كه ماه جشن و شاديهاست، بحث ديگري است.
اين موسيقيدان، موسيقي را هنر روشنگري و رهنمون به خوبيها توصيف كرده و يادآور مي‌شود: تا زماني كه عوامل بازدارنده در جامعه وجود دارد، نه مخاطب مي‌تواند درك صحيحي از نيازهاي خود داشته باشد و نه هنرمند مي‌تواند اثري درخشان با توجه به نيازهاي اجتماع خلق كند؛ بنابراين نتيجه آن، پديده‌اي مي‌شود كه ما امروزه از آن به‌عنوان آشفتگي عرصه موسيقي ياد مي‌كنيم.
فريدون شهبازيان در پايان صحبتهاي خود بيان مي‌كند: اگر مسئولان ما به ساخت چند اثر مناسبتي شعري كه شعر آن را مي‌توانند به مناسبتهاي مختلف تغيير دهند، بسنده نكنند و از هنرمندان آثار خوب و علمي را طلب كنند، بخشي از كاستيها كم مي‌شود و در تمام ايام و مناسبتها و از جمله ماه رمضان به صورت شنيداري و زنده اثر موسيقايي خوب براي اجرا داريم.

عليرضا افتخاري:
هنرمندان نبايد تماشاگر شوند

به گفته عليرضا افتخاري زندگي براي هنرمندان موسيقي صحنه اپراست كه بايد تلاش كنند و بيافرينند، نه اينكه به واسطه ناآگاهي بعضي از آقايان، در ماه مبارك رمضان، تماشاگر شوند.
اين هنرمند اعتقاد راسخ دارد كه هنرمند در عرصه هنري تماشاگر نيست، بلكه او در صحنه اپرا زندگي مي‌كند كه بايد تلاش كرده و در پي آن، آفرينش كند. اما متأسفانه در اين جامعه، به بهانه‌هاي واهي و از روي ناآگاهي، فرصت تلاش از هنرمند موسيقي سلب مي‌شود كه محدوديتهاي غير منطقي و تعطيل شدن موسيقي در ماه مبارك رمضان، يكي از آن موارد است.
افتخاري مي‌گويد: صحبتهاي اصولي، يا بايد از دهان هنرمندان مقبول، يا از طريق هنر آنها، به مخاطبان ارائه شود. هنر بهترين راه براي نزديك كردن بندگان به منبع زيباييهاست. ولي در حال حاضر، هنرمندي كه سالهاي جواني و عمرش را در اين مملكت گذرانده است، هنوز اندر خم يك كوچه است و براي انجام كارهاي بسيار كوچك بايد هفت‌خوان رستم را طي كند.
اين خواننده محبوب و مشهور موسيقي ايراني، داشتن روحيه خوب و شاد را راز موفقيت مي‌داند و تصريح مي‌كند: روحيه شاد براي هنرمند با كار هنري كردن و در بين مردم بودن به وجود مي‌آيد و براي مخاطبان، با لمس كردن علايق خود و به بار نشستن اهداف خود حاصل مي‌شود. حال آنكه چنين محدوديتهايي در ماه مبارك رمضان، ماهي كه درهاي رحمت الهي به روي بندگان گشوده مي‌شود و ماه ميهماني خداست، آيا ثمره‌اي جز از دست دادن روحيه و آنچه امروزه به بيماري اعصاب معروف است، دارد؟ درحالي‌كه ماه مبارك رمضان، ماه شور و نشاط و اوج عبوديت است.

علي‌اكبر مرادي:
رمضان فقط به معناي نخوردن و نياشاميدن نيست

مرادي يكي از تنبورنوازان معروف و صاحب سبك مقامي است، ماه رمضان را فقط ماه به معناي نخوردن و نياشاميدن نمي‌داند؛ چرا كه هدف از دستور پروردگار به آن به معناي نزديكي به منبع لايتناهي است. به طور يقين با برنامه‌هاي خوب فرهنگي و از جمله ابزار هنري مي‌توان آرام‌تر و با درايت به اين اصول اصل نزديك شد.
مرادي مي‌گويد: وجود موسيقي با‌هويت و هنري، ماه رمضان را به يكي از ماههاي خاطره‌انگيز و شاد مبدل مي‌سازد كه مردم براي آمدن آن لحظه‌شماري مي‌كنند.
وي از هنر موسيقي به پديده‌اي «مقدس» ياد مي‌كند و مي‌گويد: موسيقي با پشتوانه و نه موسيقي همراه با عربده، «مقدس» است و وجود اين نوع موسيقي در ماه مبارك رمضان و به‌خصوص پس از افطار، اين ماه را به يكي از خاطره‌انگيزترين ماهها تبديل مي‌كند كه مردم با عشق به استقبال آن مي‌روند و براي آمدنش لحظه‌شماري مي‌كنند.
به گفته اين نوازنده، موسيقي بدون استثنا و در تمام سال امكان و قابليت اجرا دارد؛ چرا كه موسيقي آواي ملكوت است. همچنين، موسيقي با ريشه همان معنويت است. اين موسيقي از قديم نوعي راز و نياز با معشوق بوده است؛ بنابراين در ماه رمضان كه مردم در حال عبادت هستند نياز به اين نوع موسيقي از ماههاي ديگر بيشتر احساس مي‌شود.

حسين زمان:
تعطيلي موسيقي با ديدگاه اسلامي منافات دارد

هنر منجر به پويايي روح جامعه مي‌شود و نبود آن در مقطعي از زمان در جامعه، آن پويايي لازم و فضاي شاد را از جامعه مي‌گيرد؛ البته تعطيلي هنر در ماه مبارك رمضان با ديدگاههاي اسلامي مربوط به اين ماه منافات دارد. حسين زمان با تأكيد بسيار بر اين مقوله كه تعطيلي موسيقي در ماهي كه به ماه بهار قرآن و جشن و سرور است با ديدگاههاي اسلامي موجود درباره اين ماه در تضاد است، مي‌‌افزايد: هنر مي‌تواند وسيله‌اي براي ترويج فرهنگ ديني و قرآني باشد؛ در‌صورتي‌كه تعطيلي آن، مؤلفه‌هاي مثبت را براي اين هدف نفي مي‌كند.
حسين زمان هنر را ابزاري براي بيان واقعيتهاي زندگي ذكر مي‌كند و مي‌گويد: با تمام هنرها مي‌توان واقعيتهاي زندگي را به شكل صحيح و زيبايي براي افكار عمومي بيان كرد و همچنين با اين كار مي‌توان نگاه درستي از جامعه به جوانان داد.
وي لزوم استفاده از موسيقي اصولي، صحيح را براي اين ماه ضروري عنوان مي‌كند و خاطرنشان مي‌كند: متأسفانه بعضي از افراد بي‌هنر در برهه كنوني موسيقي را ابزاري براي كسب و كار و تجارت و نه وسيله‌اي براي رساندن معنويت و حقيقت به جامعه، كرده‌اند و اين به معناي استفاده نادرست از هنر است.

حاتم عسكري:
رمضان به موسيقي عزا و زاري نياز ندارد

متأسفانه غلط جا انداختن اين مقوله كه رمضان ماه غم و زاري است به لايه‌هاي زيرين جامعه چنان رسوخ پيدا كرده است كه مراسم شادي چون برگزاري عروسيها يا جشنهاي ديگر در اين ماه برگزار نمي‌شود. حاتم عسكري بر اين مطلب صحه مي‌گذارد و مي‌گويد: موسيقي نامبارك نيست كه در اين ماه محدود شود؛ چرا كه موسيقي در تمام طول زندگي و حتي بيرون زندگي روزمره (شادي و غم) در مسير ما حركت مي‌كند.
اين رديفدان با اشاره به اينكه لزوم موسيقي مذهبي و نه موسيقي عزاداري و زاري، در ماه مبارك رمضان كه ماه مبارك و شاديهاست، كاملاً احساس مي‌شود، مي‌افزايد: خداوند منبع عشق، روحانيت و همه خوبيهاست؛ بنابراين لزوم و وجود موسيقي مذهبي در ماه مبارك رمضان و نه موسيقي عزا در اين برهه كاملاً احساس مي‌شود.
عسكري با اشاره به اينكه هر موسيقي مخصوص اين ماه نيست، ادامه مي‌دهد: هر موسيقي نبايد و نمي‌تواند در اين ماه ويژگيهاي لازم و مورد نظر و مطابق با اهداف اين ماه را در خود دارا باشد؛ بنابراين موسيقي اين ماه بايد براي گوش تخريب‌كننده نباشد. كه متأسفانه آنچه هر روز از رسانه ملي شاهد آن هستيم، پخش موسيقي از همين دسته است.
وي استفاده از هنر موسيقي را نوعي «سياست‌داري» مي‌داند و تأكيد مي‌كند: استفاده از موسيقي و زواياي پنهان آن نيازمند كارشناسان حرفه‌اي است؛ چرا كه اين هنري است كه با استفاده درست و اصولي مي‌توان خوراك تمام قشرهاي جامعه (پير و جوان) به روشهاي خوب و بدون هزينه‌هاي سرسام‌آور تهيه كرد.
به گفته اين هنرمند، با استفاده از اشعار عرفاني چون مولانا و ساز و آواز هماهنگ با اين اشعار مي‌توان خلأ موسيقي در اين ماه را پر كرد. با اين توصيف مي‌توان برنامه‌اي چون «گلهاي جاويدان» را با گروههاي خلاق و سازنده فعلي راه انداخت و ثمرات آن را مشاهده كرد.

داريوش پيرنياكان:
تفكيك موسيقي به مذهبي و غير مذهبي غلط است

پيرنياكان با تفكيك كردن موسيقي به مذهبي و غيرمذهبي كاملاً مخالف است. او مي‌گويد: موسيقي رديف و دستگاهي را مي‌توان در همه زمانها اجرا كرد؛ بنابراين تفكيك موسيقي به موسيقي مذهبي و غير مذهبي درست نيست.
به عقيده پيرنياكان رمضان، ماه نعمت و جشن است؛ بالطبع نبود بخش عظيمي از برنامه‌هاي‌ فرهنگي، به ركود هنر موسيقي مي‌انجامد.
اين رديفدان با اشاره به اينكه فضاهاي اجرايي، نوعي موسيقي را منفك مي‌كند، يادآوري كرد: با توجه به فضا و مخاطبان، بايد نوع موسيقي اجرايي را تشخيص داد، به‌عنوان مثال، در مراسم عروسي، يك نوازنده نمي‌تواند ساز تار يا سنتور به دست گيرد و براي مخاطبان در دستگاه موسيقي «شور» برنامه اجرا كند. در اينجاست كه بايد گفت «هر سخن جايي و هر نكته مكاني دارد».

ارفع اطرايي:
حرمتها، موسيقي در رمضان را تعطيل كرده است

اطرايي از جمله موسيقيدانهايي است كه از دريچه ديگري به سنت تعطيلي موسيقي در ماه رمضان نگاه مي‌كند؛ به گونه‌اي كه وجود حرمتهاي رفتاري چون عبادت، به جا آوردن صله ارحام، راز و نياز و خلوت با خداي خود را باعث تعطيلي موسيقي در اين ماه مي‌داند. او نيز وجود همه نوع موسيقي را در اين ماه لازم مي‌داند و وجود هيچ نوع موسيقي را انكار نمي‌كند و درباره ريشه‌هاي نبود موسيقي آن هم از جنس مرغوب آن بسيار خوشبينانه سخن مي‌گويد: شايد يكي از دلايل تعطيل شدن موسيقي در ماه مبارك رمضان، عدم استقبال مخاطبان باشد و اينكه مردم زمان بيشتري براي به جا آوردن سنتهاي مخصوص ديني داشته باشند.

حسام‌الدين سراج:
محدوديتهاي موسيقي در رمضان را بايد به
فال نيك گرفت

همان‌گونه كه در مقدمه اين گزارش آورده‌ايم، گاه چنان معلولها بر اصل حاكم شده كه علت فراموش مي‌شود. در اين شرايط پيامدها چنان زياد است كه به اشتباه در پي جبران اثرات معلولها و نه علتها مي‌آييم. حال صحبت سراج نيز در پي رفع همين خسارت بيان مي‌شود.
سراج معتقد است اگر در شرايط آشفته‌بازار هنر موسيقي، قرار است همان موسيقيهاي سطح پايين ارائه شود، بايد محدوديتهاي موسيقي در اين ماه را به فال نيك گرفت؛ چرا به گفته حافظ: جاي آن‌است كه خون موج زند در دل لعل/ زين تغابن كه خزف مي‌شكند بازارش.
اين خواننده موسيقي اصيل ايراني اضافه مي‌كند: بهتر است اگر موسيقي و برنامه قرار است در اين ماه مبارك اجرا شود موسيقي ايراني كه ريشه در مباني معرفتي دارد، باشد نه موسيقي سطح پايين و بي‌هويت. به تعبير لسان‌الغيب بلبل از فيض گل آموخت سخن/ ورنه، نبود اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش.
به گفته سراج، درك و لمس پيامهاي معنوي و معرفتي از طريق موسيقي اصيل و با‌هويت كه ريشه در فرهنگ و اعتقادات ملي دارد، راحت‌تر و آسان‌تر است.
وي خاطرنشان مي‌كند: ماه مبارك رمضان، ماه ضيافت الهي است و به طور طبيعي خداوند دوست دارد تمام عوامل شورزايي و نشاط ميهمان خود و از جمله موسيقي در اين جشن فراهم باشد؛ درحالي‌كه كشور ما از روي ناآگاهي در مقايسه با كشورهاي عربي، درصد بسيار ناچيزي از عوامل به‌وجود آورنده اين شادي را براي خود فراهم آورده است.

رامين كاكاوند:
تعطيلي موسيقي به سنت تبديل گشته است

به گفته رامين كاكاوند، تعطيلي موسيقي چه به صورت مقطعي يا لغو كنسرت و يا ايجاد مشكلات بر سر راه برگزاري كنسرت، از پديده «اتفاق» بيرون آمده و تبديل به «سنت» شده است و اين مقوله مختص به ماه مبارك رمضان نمي‌شود.
در ادامه مي‌افزايد: به دليل نبود‌ِ مؤلفه اساسي و ساختاري «آموزش»، وضعيت هنر موسيقي روز‌به‌روز حادتر مي‌شود كه اگر راه حلي جدي براي آن انديشيده نشود، به زودي اذهان و گوشها از موسيقي خودي تهي و از موسيقي بي‌هويت و تاريخ مصرف‌دار پر مي‌شود. شايد يك دليل هم زياد بودن موسيقي بي‌هويت وارداتي نسبت به موسيقي اصيل ايراني در جامعه است.
كاكاوند به اهميت ملكوتي موسيقي تأكيد كرده و خاطرنشان مي‌كند: زماني كه روح مي‌خواست وارد جسم خاكي شود، ولي روح جسم خاكي را قبول نمي‌كرد، به واسطه موسيقي، روح وارد جسم شد؛ به گونه‌اي كه حضرت مولانا مي‌گويد: ناله تنبور و بعضي سازها /اندكي ماند بدان آوازها. اگر موسيقي براي ما تداعي‌كننده آرامش است، به خاطر وجود خاطره در ناخودآگاه انسان از آن زمان است.
اين نوازنده تنبور، براي آرامش دوچندان زندگي امروزه عنصر وجودي موسيقي را ملموس‌تر و با‌اهميت مي‌داند و مي‌گويد: بهتر است تكليف بود يا نبود موسيقي در جامعه هر چه زودتر مشخص شود تا اينكه افرادي در فكر مشغله‌اي كارآمدتر باشند و در آينده دچار سرخوردگي و يأس نشوند.

حسين دهلوي:
موسيقي بنياد ساز است

پايان‌بخش اين گزارش صحبتهاي حسين دهلوي است. وي هميشه و در تمام مصاحبه‌هايش با اهالي مطبوعات نقش موسيقي را در زندگي روزمره انكارناپذير مي‌داند و از آن به‌عنوان پديده‌اي ياد مي‌كند كه بهترين راه‌حلها و موعظه از طريق آن بهتر جواب مي‌دهد.
دهلوي مي‌گويد: ماه مبارك رمضان ماه جشن و سرور و همچنين ماه انسان‌سازي و نزديكي مخلوق به خالق است. بنابراين با استفاده از خصوصيات هنر موسيقي كه سازنده و بنياد‌ساز براي تمام قشرهاست، مي‌توان اين نزديكي به پروردگار را دوچندان و افزون‌تر كرد.
دهلوي با اشاره به اينكه تا زماني كه موسيقي زير ضربه است، نبايد انتظار خاصي از مخاطب و هنرمند داشت، تصريح مي‌كند: سالهاي سال است كه هر چه هنرمندان فرياد مي‌زنند و خواستار مشخص شدن تكليف هنر موسيقي مي‌شوند، اما كسي گوشش به اين حرفها بدهكار نيست. در اين وضعيت نه مي‌توان از اهالي هنر موسيقي توقعي خاص داشت و نه از مخاطبي كه با موسيقي عجين شده و عادت كرده كه هر روز از رسانه ملي با آن همه گذرگاههاي تنگ و صعب‌العبور پخش مي‌شود.