زن و ادبیات

اشاره:

زن و ادبيات
مترجم: منيژه عجم عراقي و ديگران
ناشر: نشر چشمه
چاپ او‌ّل، تهران، 1382

«زن و ادبيات» مجموعة مقالات از سلسله پژوهشهاي نظري دربارة زنان و كوششهاي جد‌ّي آنان در رويكرد خل‍ّاقشان به ادبيات است. مترجمان هدف از فراهم آوردن چنين مجموعه‌اي را به دست دادن نمونه‌هايي از نوشته‌هاي زناني اعلام كرده‌اند كه كوشيده‌اند در عرصة نقد ادبي با عرضة شيوه‌هاي ويژه‌اي، شيوه‌هاي رسمي و رايج را به چالش بطلبند. شيوه‌هاي رسمي از نقد ماركسيستي، روان‌شناختي، زبان‌شناختي گرفته تا پ‍َسا ساختارگرايي و پسامدرنيستي، همه و همه گوياي مباني نظري مردان بر پاية احكام قطعي فرهنگ مردسالارانه شكل مي‌گيرند.
و زنان اصول نظري خود را كه كتاب «زن و ادبيات» از آن به نقد فمينيستي ياد مي‌كند و آن را موضوع اصلي قرار مي‌دهد، ضمن اينكه از تأثير جد‌ّي ديدگاه‌هاي اين مكاتب نقد و به ويژه در دهه‌هاي اخير بر كنار نيستند، برپاية نيروي خيزش جنبش‌ِ زنان به نقد تصاوير كليشه‌اي ساخته و پرداختة مردان از زنان مي‌پردازند. موضوعي كه منشأ تحو‌ّلات بزرگي در عرصة نظريه‌پردازي زنان مي‌شود، كه به نوعي خودباوري، استقلال،‌ شجاعت و بي‌باكي زنان خل‍ّاق را به دنبال دارد. تا آنجا كه بسترساز آفرينشهاي بسيار بزرگي در عرصة داستان و شعر، در برابر جهان و حت‍ّي ايرانيان مي‌شود. به گفتة مترجمان، ديدگاه فمنيستي نقد ادبي، پرسشهاي گوناگوني را پيش رو داشت از جمله اينكه:
مي‌بايست تمايز خود را با ديگر شيوه‌ها روشن مي‌كرد. و با ترديد به اينكه نظريه‌هاي مردمحور كمتر فايده‌اي به حال زنان نخواهد داشت، كوشيد بررسي نوشته‌هاي ادبي را بر پاية الگوي تجربه‌هاي زنانه استوار كند. (ص 11) بر همان اساس مترجمان، كتاب را از دو بخش متمايز فراهم آورده‌اند. بخش نخست كه بر وجود سن‍ّت داستان نويسي ميان زنان پرداخته از زاويه‌هاي گوناگون به موانع موجود در سر راه رشد اين سن‍ّت مي‌پردازد و با گفتارها و نوشتارهايي به تحليل و تأكيد موانع مي‌پردازد.
نخست از ويرجينيا ولف مقالة vomen and fiction را نقل مي‌كند كه ابتدا در دو كالج ويژة زنان در كمبريج ايراد شده بود و بعدها پس از مرگش به صورت مقاله منتشر شد. ولف در اين مقاله مشكلات زنان نويسنده را بر مي‌شمرد كه ضعف آموزشها، وظيفة خانه‌داري، نداشتن اوقات فراغت، عدم استقلال مالي از جملة آنهاست كه مي‌تواند از موانع بزرگ رشد خلاقي‍ّت هنري زنان ‌شود. اين موانع را بي‌شك مي‌توان در تاريخ ادبيات بيشتر مردانة ايران نيز ديد. هر چه مردان‌ِ تاريخ ما فرصتهاي بزرگي را در روند جريانهاي خل‍ّاق مي‌يابند، زنان در ساية‌ حاكميت فرهنگ مردسالارانه و اقتصاد متمركز در مردان كه زن را از نظر اقتصادي و اجتماعي چندان به رسميت نمي‌شناخت، غايب مي‌مانند. غير از ولف نويسندگان ديگر نيز، هر يك با طرح دشواريها و پرسشهايي خواننده را به انديشه مي‌خوانند. مثلاً تيلي ا‌ُلسن مي‌پردازد به اين امر كه چرا در برابر هر نويسندة مرد، يك زن نويسنده نداريم؟ ايل اسپندر در «زن و تاريخ ادبيات» دشواريهاي شرايط نويسندگي در قرن هجدهم و توطئه‌هايي كه سبب شد، با وجود حضور قابل توجه زنان نويسنده، منتقدان و تاريخ‌نويسان، آنان را ناديده گرفته‌اند، مي‌پردازد.
آليس واكر در مقالة «در جست‌وجوي باغهاي مادران ما» به تبيين مسئلة مادرتباري مي‌پردازد. واكر در اين مقالة پر احساس به موقعيت زنان در حفظ آفرينش‌گري و خلاقي‍ّت خود و انتقال سينه به سينه آن به دختران خود به شكلهاي گوناگون مثل موسيقي، قص‍ّه‌گويي، چهل‌تك‍ّه‌دوزي و گ‍ُل‌كاري اشاره مي‌كند. همولت كه از مادران و مادربزرگها به نام «قد‌ّيسان ماه‌زدة رقت‌انگيز» ياد مي‌كند (ص 88) و در شعري از اكوت پي بيتك چنين آنان را خطاب قرار مي‌دهد:
اي زنان هم قبيلة من
بياييد با هم شيون سر دهيم
بياييد تا بر مرگ مادر خود سوگواري كنيم
مرگ يك شهبانو
خاكستري كه از آتشي سترگ برآمد ...
(ا‌ُكوت پي بيتك، شاعر اوگاندايي 1982-1931)
الن شووالتر در نوشتاري به نام «نقدي از آن خود» زبان طرح مشكلات و پيچيدگي نقدنويسي فمينيستي، نقدنويسي سياهان و جهان سوميها مي‌شود.
نوشتار زيگريد وايگل، واپسين نوشتار بخش نخست كتاب «زن و ادبيات» است، كه تحت عنوان «قهرمان قرباني شده و قرباني قهرمان» آمده است. در اين مقاله نويسنده، ضمن معنا كردن اصطلاح قهرمان و معناي دوگانة آن يكي شخصيت اصلي يك اثر دراماتيك يا حماسي و يا شخصي كه عملي دلاورانه و پهلوانانه انجام مي‌دهد، (ص 142) نشان مي‌دهد كه زنان نويسنده در جهان براي خلق آثار خود چه قربانيهايي مي‌دهند و يا چه بهايي را براي انعكاس واقعيتهاي اجتماعي مي‌پردازند.
بر همين اساس سرنوشت زنان نويسنده را چنين تصوير مي‌كند:
«تيمارستان، بيمارستان و زندان. اين است معادلة سه مجهولي فرمول جهاني زنان.» (ص 159)
در بخش دوم كتاب، خواننده با نمونه‌هايي از نقد و ارزيابي انتقادي آثار نويسندگان بزرگ زنان جهان آشنا مي‌شود. نخستين اين ارزيابيها به ر‌ُمان معروف دافنه موريه به نام «ربه‌كا» كه به فارسي نيز ترجمه شد و در سالهاي پيش از انقلاب اسلامي بر پاية داستان آن فيلمي نيز به نام «كنيز» تهيه شده بود، همچنين كه آلفرد هيچكاك در 1940 فيلمي بر اساس آن ساخته بود، مي‌پردازد. نويسندة اين مقاله، اليسون لايت،‌ربه‌كا را رماني جنايي ـ عشقي مي‌داند كه داستان دلهره‌آور آن پشت صحنه يك درام رمانتيك روي مي‌دهد. (ص 170) «بلنديهاي بادگير»، اثر اميلي برونته در مقاله‌اي به نام رمانتيسم و خردورزي از جوليت ميچل مورد نقد و ارزيابي قرار گرفته است. نقد و بررسي آثار سيمون دوبوار در نوشتاري به نام «سيمون‌ دوبوار در آينة‌ رمانهايش» مورد ارزيابي انتقادي قرار گرفته است. در اين مقاله روابط ميان شخصيتهاي زن و مرد با توجه به افكار فمينيستي دوبوار در شكل‌گيري شخصيتهاي داستاني‌اش مي‌پردازد.
«مدرنيته و نگارش زنانه» آخرين نوشتار كتاب است، كه در آن دوريس كولش و گوترود لنرت به تعريف و تبيين مفهوم «نگارش زنانه» پرداخته‌اند و او را به عنوان يك نويسندة مدرنيست، بحث‌انگيز و آخرين وارث «جنبش ادبي آوانگارد» معرفي مي‌كنند. از نظر آنان «او زبان را كارگرداني مي‌كند و به نمايش درمي‌آورد، نوشتن برايش ضرورت است.» و از قول او مي‌نويسد: «اگر بنويسم، نخواهم م‍ُرد» (ص 270)
بخش سوم كتاب به فرهنگ اصطلاحات و نامها اختصاص دارد كه يك فرهنگ د‌َم دستي نامهاي بزرگ در عرصة ادبيات و كليد واژه‌هاي داستاني و دانش نقد و نظريات ادبي معاصر است كه نظاير آن در مراكز كتابخانه‌اي ما بسيار اندك است. واژه‌نامه‌هاي فارسي به آلماني و انگليسي و انگليسي به آلماني و فارسي و نيز منبع‌شناسي «زن و ادبيات» مي‌تواند به عنوان راهي تازه خوانندگان را به متن ادبيات زنانة جهان هدايت كند. زبان روان و سهل مترجمان در برگردان اين نوشتارها و اصولاً گزينش درست و دقيق آنها، ارتباط با مخاطبان ادبيات زنان جهان را به صورتي كاملاً آسان فراهم مي‌كند. تا آنجا كه كمتر خواننده‌اي در هنگام مطالعة‌ اين اثر به اين احساس و درك مي‌رسد كه وي مشغول مطالعة پيچيده‌ترين و جد‌ّي‌ترين مباحث و مباني و نظريات نقد ادبي دربارة ادبيات زنان است و اين امتياز بزرگي براي گردآورندگان و مترجمان آن است.