مظروف بزرگ در ظرف کوچک

محمدحسین نیرومند

اشاره:




1و2.بحث خدمات صدا و سیما به فرهنگ دینی را دوستان دیگر مطرح کنند ولی آسیبهایی را ذکر کنم که صدا و سیما به فرهنگ دینی وارد کرده است. فکر می­کنم صدا و سیما در ارتباط با برنامه­های دینی و مذهبی غفلت اساسی دارد که نمی­دانم که چرا هیچ وقت به این مسأله توجه اساسی نمی­کند و آن اینکه، مفاهیم اساسی و بنیادین را با قالبهای کوچک و نه تنها جذاب می­خواهد به مردم منتقل بکند و این باعث می­شود که سازمان نتواند به مخاطبش منتقل کند. حالا این یک مسأله است و مسأله مهمتر اینکه غالباً این حوادث در رویدادها و مفاهیم به مرور در ذهن و نگرش بیننده و مخاطب کوچک جلوه خواهد کرد. مثلاً شما یک جشن مذهبی را در نظر بگیرید که سازمان می­خواهد آن را پخش کند. می­بینید که در این جشن خواننده­های بسیار معمولی و افرادی را که خیلی­ها نمی­شناسند، و مشخص نیست از کجا پیدا می­کنند، می­آیند برنامه را اجرا و تهیه می­کنند. حالا دقت بکنید اگجر کسی جشن را برای خودش می­خواهد بگیرد، هرگز حاضر نیست که از آن خواننده­ها و افراد استفاده بکند. این به این معناست که در واقع شأن یک عید یا میلاد خیلی مهم مذهبی را در حد چند خواننده یا مصاحبه با بازیگران کوچک می­کنید. این خطر اساسی و بنیادین صدا و سیما است. چون بدین طریق، مفهوم کوچک می­شود و این غفلت بسیار اساسی است که سازمان سالهاست مرتکب شده است و هیچ وقت به این نکته توجه ندارد که کوچک کردن مفاهیم ارزشی ما توسط قالبی که قالب خیلی کوچک و ظرف بسیار تهی و کم­حجمی است نمی­تواند مفاهیم را برساند. علت اینکه به یک سری از مراسمها و جشنها و مفاهیم مذهبی چندان علاقه گذشته را نداریم این است که، به مرور و تکرار آن را نزد مخاطب کوچک و کم­اهمیتش کردیم و این مشکلی بسیار بنیادین است که هیچ وقت رسانه به آن توجه کافی نداشته است.
مسأله دوم این است که رسانه چون به سمت موضوع محوری رفته است مفاهیم دینی را در قالبهای مشخص مثل رادیو قرآن، رادیو معارف و شبکه قرآن داریم که قرار است معارف مذهبی ما را در بخشهای تخصصی مطرح کنند غافل از اینکه مفاهیم دینی باید مفاهیمی جاری در همه برنامه­ها باشند. واگذاری مفاهیم دینی و بیان معارف اسلامی در بخشهای تخصصی باعث شده است که برخی شبکه 4 مانند 1و2و3و5 کمتر برنامه­های مذهبی تولید کنند. چرا؟ چون که برنامه­های مذهبی را به شبکه­های تخصصی منتقل کردند. پس این خطر اساسی دارد با برنامه­هایی که جذابیت چندانی ندارند، به نوعی محترمانه مفاهیم و موضوعات مذهبی را به مرور از رسانه جدا كرده و به سمت تخصصی شدن پیش رفته که دیگر با مخاطب عام سروکار ندارد. این هم یکی از آن مشکلات اساسی که کمتر به آن توجه می­شود.
کلاً شما فرض کنید که مفاهیم دینی را به دلیل اینکه شخصیتهای گردن­کلفت و آگاه به رسانه ورود پیدا نمی­کنند، ما اجرای اینها را به یک سری جوان و افرادی که خیلی در این حوزه آگاهی و پختگی لازم ندارد می­سپاریم و بسیاری از برنامه­های مذهبی ما، توسط افرادی ارائه می­شود که این افراد چندان شناخته شده و آگاه نیستند در نتیجه مخاطب نمی­تواند صحبتها و سخنان اینان را بپذیرد که این هم در واقع به دلیل نگاه سطحی رسانه است. ما متأسفانه برنامه­سازی را جدی نمی­گیریم و اینکه تهیه کنندگان قوی علاقه حاضر به ساخت برنامه­های دینی نیستند یا از آنها نخواستیم برنامه­های دینی ما را بسازند، این است که این برنامه­ها، از زمره برنامه­های «ج» تلویزیون است. در نتیجه به آدمهایی سفارش برنامه­های مذهبی داده می­شود که چندان اهل اندیشه، عمق و تفکر نیستند و آگاهیهای لازم را ندارند، گر چه در تولید این گونه برنامه­ها ما دقت لازم و استفاده کارشناسی را به کار نمی­بریم و نوع تولید مذهبی و در گروه «ج» بودنش باعث می­شود که شاهد برنامه­های نازلی در صدا و سیما باشیم
3.مطالب فوق در واقع به نوعی پاسخ به سؤال سوم هم بود اما مهمترین ایرادی که می­توان بر برنامه­های صدا و سیما از منظر دینی گرفت این است که برنامه­های دینی، به دلیل اینکه تهیه کننده­های آن چون تهیه کننده­های خبره نیست، خوش­ذوق و از معلومات لازم برای برنامه­سازی برخوردار نیستند، عموماً برنامه­هایی با کیفیت مناسب نیست. یعنی تا زمانی که شما برنامه­های مذهبی را برنامه­های «ج» تلقی بکنید، طبیعی است که تیهه کننده «ج»ساز هم پای کار آن خواهد آمد و در نتیجه برنامه­های دینی برنامه­های مناسبی نخواهد بود.
البته این مسإله به این معنا نیست که رسانه در این زمینه کارهای فاخر انجام نداده است. کارهای فاخر انجام داده ولی در مجموع، فرآیند تولیدات مذهبی از لحاظ کیفی، کیفیت مناسب را ندارد و ما هم شأن و هم سنگ مفهوم دینی برنامه تولید نکردیم.
برنامه­های «ج» یعنی اینکه برنامه­ها را تخصصی کردند اینکه برنامه­های دینی را به چند شبکه تخصصی سپردن، اشتباه است. در شبکه­هایی که مخاطب عام دارند، کمتر ردپای برنامه­های دینی را می­بینید. از این جهت تلاش خیلی ویژه­ای در این زمینه انجام نمی­شود. ضمن اینکه دین باید در تک­تک اجزای برنامه­های ما از سریالها و اخبار گرفته تا کلیپ­ها، موسیقی­ها و حتی میزگردها و تبلیغات هم باید تجلی پیدا کند. ما این تجلی دین را در قالبهای مختلف نمی­بینیم. از این جهت طبیعی است که تولیدات رسانه­ای ما هم­شأن و هم­سنگ مفاهیم دینی ما نباشد.
مهمترین مسأله­ای که رسانه برای برنامه­سازی دینی به مفهوم عام توجه کند این است که برای آن اهمیت قائل باشد. شما اگر آمار بگیرید درصد زیادی از برنامه­های دینی با حداقل هزینه­ها تولید می­شود. و با این چنین هزینه­هایی نمی­توان برنامه قوی تولید کرد. باید هزینه کرد. دوم اینکه در تهیه کنندگان برنامه­های دینی تأمل جدی بکنیم و افرادی قوی و دلسوز که شایستگی و صلاحیت تولید این برنامه­ها دارند را انتخاب کنیم. سوم اینکه حضور افراد متخصص در حوزه دین را در برنامه و مشاوره­ها و سیاستگذاریها بیشتر بکنیم و به صورت تعاملی، مفاهیم دینی را با قالبهای رسانه نزدیک کنیم و در این زمینه کار بکنیم. متأسفانه روی این زمینه هم کار ویژه­ای نکرده­ایم. یعنی یک معضلی همیشگی در سازمان این بوده که سیما هیچ وقت نتوانسته یک جشن دینی را به درستی سامان بدهد. و این نشان می­دهد که تلویزیون کار ویژه در این زمینه انجام نداده است. مراسم عزا و سوگواری­مان را خوب برگزار می­کنیم و رسانه نسبت به آن خوب پرداخته است اما وقتی بحث عید فطر می­شود یا اعیاد دیگر می­شود می­بینیم که تلویزیون هیچ وقت نتوانسته یک برنامه جذاب، متناسب با جشن مذهبی تدارک ببیند و این نشان می­دهد که در مجموع ما در این زمینه کار نکردیم.
در پایان، از اینکه نسبت به این قضیه حساسیت نشان می­دهید، خدا خیرتان بدهد. حساسیت در این زمینه، کم­کم باعث می­شود که مسئولان رسانه نسبت به این قضیه حساس باشند. من باز هم تأکید می­کنم که مهمترین مشکل این است که ما رسانه اگر خوب به کاری نپردازد و آن کار یا مفهوم را کوچک می­کند. این نکته اساسی کار رسانه است. ما مفاهیم والای دینی را به درستی در قالب رسانه به آن نپردازیم، آن مفاهیم کوچک می­شود. این خطر بسیار اساسی است که مسئولان هیچ توجهی به آن نکردند و اینطور از رسانه ضربه می­خوریم آن هم به دلیل عدم آشنایی تهیه­کنندگان، سازندگان و مسئولان رسانه نسبت به توانایی چیزی به نام تلویزیون یا رادیو.