جايي در ناكجا آباد

ابوالفضل عظیمی

مفهوم تئاتر تجربي در تعريف جهاني خود عبارت از پرداختن به موضوعات جديد، به كار بردن تفكيك‌هاي نو و يا بازنگري در قواعد كلاسيك و به روز كردن بعضي از اين اصول و قواعد است و زمينه‌اي است براي شكل‌گيري روش‌هاي جديد و فكرهاي نو.
با توجه به منحصر به فرد بودن سرزمين نويسنده، كه در آن سال‌هاي بسيار خوش‌ِ زندگي را سپري مي‌كند و اينكه ما با تمام ملل دنيا تفاوت داريم از زمين تا آسمان هفتم، مفهوم تئاتر تجربي نيز در سرزمين نويسنده جداي از ديگر كشورهاست. در ديار اين حقير، آنچه را كه در خصوص تئاتر تجربي، تعريف فرموده‌اند، عبارت‌ است از: گردهمايي‌ گروهي از افراد كه حتماً دانشجو هستند و لزوماً هيچ مجرا و رابطه‌اي براي رسيدن به وسط معركه (تئاتر شهر) ندارند و ترجيحاً هيچ اعتباري در كارنامة خالي هنري آن‌ها نيست (البته به زعم آقايان) و موظف به رعايت تمام مميزها، پرانتز‌ها و ساير علائم هستند.
البته مطالب فوق، هيچ جاي تأسف و تأمل براي نويسنده ندارد چون به هر حال همه‌چيز ما بايد به هم بيايد؛ از ديرباز اين‌گونه بوده است در آينده نيز خواهد بود.
در چنين شرايطي اگر منتقدنامي، دست به نقد يكي از اين آثار گران‌بار (نمايش‌هاي تجربي) بزند، مطمئناً آب در هاون كوبيده است و نقد آثاري كه نه سفارشي است نه تبليغي و نه در مركز توجه همگان، تنها شايد از روي بيكاري انجام بشود. به هر حال تمامي مطالبي كه در ادامه ذكر مي‌شود تلاشي دوستانه براي توجه به فعاليت‌هاي يك همكار است و لا غير.
نمايش باد، شيشه‌ را مي‌لرزاند، يكي از همان آثاري است كه وصف آن ذكر شد. اين نمايش كه گويا در عرصة تئاتر تجربي موفق به كسب افتخار و عناوين شده است مايه‌گرفته از مشكلات اجتماعي جامعة نويسنده‌ و كارگردان است. در نمايش باد، شيشه‌ها را مي‌لرزاند، زن‌ها از طرف تمام مردان با هر نسبتي (همسر، پدر،...) مورد تجاوز قرار مي‌گيرند. ولي انگشت اتهام (مانند كارهايي از اين دست) به سوي مردان نيست. مردان نيز مانند انسان‌هاي بي‌دفاعي نمايش داده شده‌اند كه گويا از كثرت زنان سرگردان و خياباني شرايط بر آن‌ها نيز تنگ شده است.
شخصيت‌هاي نمايش باد، شيشه‌ را مي‌لرزاند محصول شرايط اجتماعي زمان خود هستند و كاملاً از شرايط اجتماعي دوران خويش تبعيت مي‌كنند. گرچه كارگردان با شيوة بازي در بازي از تجمع بازيگران روي صحنه كاسته است و با استفاده از يك بازيگر زن در غالب تمام شخصيت‌هاي زن نمايش بهتر و بيشتر توانسته است حساسيت‌ها و خصوصيات زنانه را، وحدت ببخشد؛ ولي شخصيت‌پردازي كم‌رنگ اثر، مانع از برقراري ارتباط بيشتر مخاطب با شخصيت‌هاي نمايش مي‌شود. اين در حالي‌ است كه شخصيت‌پردازي در آثاري با مضمون اجتماعي در محوريت است. پرداختن به گذشتة شخصيت، نحوه شكل‌گيري و تكامل، نوع نگاه به زندگي، طرز تفكر، شرايط اجتماعي و غيره...
تماماً‌ مفاهيم مهم اجتماعي است كه بايد در قالب شخصيت‌پردازي، مطرح شود. در اين اثر، تمامي تلاش‌ها بر موضوعيت، كليت و برچسب اثر است تا



پرداختن به متن و لايه‌هايي از اجتماع كه مي‌تواند در دايرة توجه اين اثر قرار گيرد. سؤال‌هايي كه پي در پي در حاشيه و متن اثر مطرح مي‌شود مجالي براي تأمل و درنگ باقي نمي‌گذارد و باعث به هم خوردن تمركز مخاطب مي‌شود. اصولاً‌ طرح سؤال به صورت غيرمستقيم در اثر، شرايطي دارد كه در مورد آن‌ها توجه كافي صورت نگرفته است.
زمان كوتاه اجرا، بيشتر از آنكه يادآور يك نمايش تجربي باشد، نشان از پرداختن به موضوعي وسيع در زمان كم دارد و بيشتر به يك نصفه‌اجرا شبيه است و بايد پذيرفت كه جداي از جنبه‌هاي كوتاه و تجربي كار اين اثر قابليت بيشتري دارد. شكستن زمان و مكان حركتي است درخور توجه كه از آن به عنوان يك تجربة عالي مي‌توان نام برد. عنصر زمان و مكان همان‌قدر كه در چيدمان وقايع نقش بسزايي دارد در شيوة روايت كاملاً دست و پاگير است. اين نمايش‌ با برش‌هاي بجا و جدا كردن صحنه‌ها و اتفاقات مهم و قرار دادن آن‌ها در يك كليت رويكردي تازه و جالب است كه اي كاش در كنار آن، ظرافت‌هاي ساختار نيز، مورد توجه قرار مي‌گرفت.
در نگارش نمايشنامه وقتي مكان جغرافيايي اثر مشخص مي‌شود مخاطب مي‌خواهد در مورد آن بيشتر بداند و نويسنده بايد در حاشية اثر به آن (موقعيت جغرافيايي) بيشتر بپردازد كه در اين اثر با توجه به جنبة تجربي كار و زمان اجرا، مجالي براي پرداختن به مطالبي از اين دست، باقي نمي‌ماند. شايد بهتر بود كه موقعيت جغرافيايي اثر نامعلوم بود و جايي بود در ناكجاآباد.