بازيگري به‌مانندِ بازی تنیس

حسین گودرزی

استثنائاً در اين‌جا مي‌خواهيم نوعي از بازي را مد نظر قرار دهيم كه همه‌مان از كودكي تا كنون با آن بزرگ شده‌ايم اما كم‌تر پيش آمده تحليل و تفسيري از آن داشته باشيم. البته قرار نيست در اين‌جا هم تحليلي از آن داشته باشيم، زيرا با وجود اساتيد صاحب‌نامي كه سال‌هاست در حال تدريس اين مفاهيم به هنرجويان خود هستند چندان جالب نيست كه انتظار داشته باشيم در چند خط به اهداف خاصي دست يابيم؛ شايد مرور، واژه‌ي مناسب‌تري باشد. مي‌خواهيم مروري اجمالي بر نوعي از بازي داشته باشيم كه اتفاقاً بيش‌تر به معني واژه‌ي بازي - همان اعمالي كه در كودكي با آن سر و كار داشتيم و در بزرگسالي هم گاهي به سراغش مي‌رويم - نزديك است. البته اين نوع از بازي بيش از آن‌‌كه به هنر يك بازيگر محدود شود به حضور قوي و مكمل يك بازيگر ديگر هم نياز دارد؛ بازيگري كه به قوانين اين بازي كه همانند بازي تنيس نياز به هوش، تكنيك و سرعت دارد كاملاً آشنا باشد. شايد اصطلاح زوج بازيگري چندان در اين مرور، همه‌شمول نباشد و حق مطلب را ادا نكند اما نمي‌شود اين موضوع را انكار كرد كه از معروف‌ترين آثاري كه با اين رويكرد، شخصيت‌هايي ماندگار خلق كردند مجموعه آثار يك زوج به نام «لورل و هاردي» است. الگوهاي اين زوج خلاق سينماي كمدي اگرچه اكثراً با عدم امكان آداپته‌پذيري مواجهند و حقيقتاً نمي‌توان انتظار داشت با همان المان‌هاي به‌شدت كلاسيكشان، تماشاگر قرن بيست‌ويكمي را به خنده بيندازند، اما به‌طور كلي مي‌توانند درس‌ها و نتايج قابل استفاده‌يي را به همراه داشته باشند. آن‌ها آن‌چنان غرق بازي مي‌شدند كه بازيگري را فراموش مي‌كردند؛ البته منظورم ايجاد حس بازي در بازيگر نيست، زيرا منجر به ارايه‌ي عمل بازيگري در فيلم مي‌شود.
كاري كه لورل و هاردي انجام مي‌دادند بازيگري نيست، بلكه بازي است؛ دقيقاً مانند بده‌بستاني كه در بازي تنيس صورت مي‌گيرد و هر دو بازيكن را غرق در بازي مي‌كند. اين نوع از بازي اگرچه به‌شدت بر مبناي فيلمنامه و خواسته‌هاي كارگردان پيش مي‌رود اما گاهي به همان اندازه نياز به بداهه‌پردازي چه كلامي و چه حركتي دارد و اتفاقاً وجود همين عنصر بداهه‌ است كه وسواس و دقت فراوان در انتخاب بازيگر را مي‌طلبد. بازيگران استثنايي و بي‌همتا در تاريخ گذشته و حال هر سينماي زنده و پويايي وجود دارند، اما همه‌ي آن‌ها براي اين گونه از آثار مناسب نيستند. بازيگر اين آثار بايد به‌شدت در حين بازي در فيلم بازيگوش و گوش به زنگ باشد، چرا كه دستِ خود و شخصيت مكملش براي بداهه‌پردازي آن‌چنان باز است كه هر لحظه امكان دارد با بداهه‌ي طرف مقابلش روبه‌رو شود و بايد بتواند بدون هيچ درنگي پاسخ دهد؛ دقيقاً مانند بازي تنيس كه هر لحظه توپ نقطه‌ي جديدي را براي فرود انتخاب مي‌كند و بازيكن مقابل بايد به آن نقطه برود و توپ را به نقطه‌ي ديگري بفرستد و اين بازي همين‌طور ادامه پيدا مي‌كند. اما اين نوع بازي حقيقتاً از بازي تنيس سخت‌تر است، چرا كه بازيكن در بازي تنيس در يك زمين تعريف‌شده با اندازه و معيارهاي ثابت بازي مي‌كند در حالي كه اين بازيگرها قرار است در صحنه‌ها و سكانس‌هايي به‌شدت متفاوت از يكديگر و موقعيت‌هاي مختلفي بازي كنند. در همين راستا مي‌توان به مجموعه‌هاي تلويزيوني «مهران مديري» اشاره كرد؛ به‌ويژه مجموعه‌ي «پاورچين» كه او و «جواد رضويان» هر كدام هم در نقش فرزند و هم پدر ظاهر مي‌شدند و همين ساختار را در بازي ارايه مي‌دادند، اگرچه اين بازي كمي بيش از اندازه و حد متعادل بود به گونه‌يي كه كار به خنديدن هر دو طرف مي‌رسيد و تماشاگر به خوبي متوجه مي‌شد كه اين دو بازيگر به‌شدت در حال كنترل خودشان هستند كه نخندند و البته اساس مجموعه‌هاي نود قسمتي با آن فضاي زماني به‌شدت فشرده كارگردان را مجبور مي‌كند تا دست بازيگرانش را براي اين‌گونه خلاقيت‌ها بيش‌تر باز بگذارد.
اگرچه حضور اين‌گونه شخصيت‌ها و بازي‌ها در آثار كمدي و طنز چشمگيرتر است اما نمي‌شود قاطعانه‌ آن را محدود به يك گونه و ژانر كرد؛ به عنوان مثال مي‌توان در خارج از اين گونه به فيلم «چهارشنبه‌سوري» اثر «اصغر فرهادي» اشاره كرد كه در آن اصلاً با فضايي مفرح و طنزآلود مواجه نيستيم و دو شخصيت اصلي زن و شوهري با كوله‌باري از اختلاف هستند كه آن‌قدر كنش و واكنش اين دو شخصيت در پي اختلافشان پُر بده‌بستان است كه دقيقاً شاهد همان‌ گونه از بازي هستيم. در حقيقت «حميد فرخ‌نژاد» و «هديه تهراني» هر دو بيش از آن‌كه حواسشان به بازي خودشان جمع باشد، به بازي ديگري متمركز است تا ريتم سينوسي بازي‌شان حفظ شود.
در همين راستا مي‌توان فيلم‌هاي زيادي را به ياد آورد كه عنصر اصلي بازيگري در آن‌ها در همين محدوده در جريان است. چند اثري كه در اين‌جا از آن‌ها نام برده شد مثال‌هايي دم‌دستي بودند كه كم‌تر پيش آمده از اين زاويه به آن‌ها نگاهي بيندازيم. قطعاً اساتيد بازيگري تحليل‌هايي جامع‌تر و مفصل‌تر بر اين نوع از بازي دارند .